1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АДАПТАН БИЛЕ ХААН

Шыяан ам! Азыраан малы-даа чок, эдилээн эди-даа чок, хөй ажы-төлдүг, ядыы, самдар аңчы Адаппан дээрзи чурттап чораан-дыр оо. Ол боду үргүлчү олут орбас, тайга-таңды кезиир, ая салып, аң-мең дузактаар, ооң-биле ажы-төлүн азырап чоруур кижи чүвең иргин. Ынчангаш ооң бодунуң болгаш уруг-дарыының идик-хеви, өөнүң иштиниң ижик-дөжээ шупту аң кежинден бүткен.
Бир-ле катап Адаппанның аалының чоогунда чурттап турар, хараган дег, өөр-өнер мал-маганныг, хая дег, көвей эттиг бай хаан эштенчи чалчалары хөй-даа болза, боду мал-маганын хавырар бодай берген. Чааскаан мал-маган бөле сывырар дээш могап-шылаан хаан Адаппанның өөнге таваржы берип-тир. Бус­туг чадырда бужар чок, аастыг эжиктиг өгнү оюп болбас дээн чоннуң чаагай чаңчылын сагып, өдекче чортуп кирип келген хаан чүвең иргин.
– Оо, хаан боду багай өөмче моорлап келген. Кандыг кончуг аас-кежик боор – деп, аңчы Адаппан шын-на сеткили-биле өөрүп, дүвүреп, тенектенип ойнаан, алгырышкан ажы-төлүн хай деп, чаргаш элик кежи шээжимээн халырады бараалгап, самдар өөнче чалап-тыр.
Хаан өгге кирип келирге, чаа эттээн­ аң кежи дөжээн чадып, кадыг хеңмени соктап тургаш хайындырган быдаазын кудуп, аң эъдин чөвүрээ та­вакка салып, хүндүлеп-тир. Хаан нары-шээр чокка салган аъш-чем бүрүзүн амзап, чоог­лап олурарга, аңчының чеми чеже-даа хирелиг болза, чемзиг, амданныы аажок,­ эң сүүзүннүү – койгун чилии болган.
– Чаа, Адаппан, даарта дал дүъш турда мээң аалымга чедип кел аа – дээш, хаан аъттангаш чана берген. Адаппан аажок коргуп: «Хаанымны чүм-биле ажындырыптым. Мени келдирип алгаш, канчаары ол ирги?» – деп бодап, тенектенип, шимээргежип турган уругларын кончуп чыдып калган.
Хаан кижи чарлыындан эртер эвес, даар­тазында чедип келген. Адаппанны хаан алдын удазыннар-биле хээлеп каастаан, кайгамчык чымчак хевис кырынче чалап, чигир, чимис, манчы, хуу­жуур баштаан аъш-чеми-биле хүндүлеп олуруп-тур.
– Чаа, Адаппан, ажы-төлүң-даа хөй, оларыңны аң эъди-биле азырап чоруур кижи-дир сен. Ынчалза-даа аң-биле эдержирге хан, мал-биле эдержирге чаг деп чугаа бар. Оранның аң-меңи сээң азырап алган малың эвес. Оларны өлүрүп-кырарыңга сөөлү багай болур. Оранның аңы оранын каастазын, черниң аңы черинге чорзун. Кижээ мал өстүрүп, азыраа­ры дег буянныг чүве чок. Чаңгыс малдан хөй мал өзер. Дөрт чүзүн малымның дээжизинден берейн. Оларны өстүрүп, ажы-төлүң азыра – дээш, бир бызаалыг инек, бир кулуннуг бе, бир хураганныг хой, бир анайлыг өшкүнү Адаппанга үзүп берген.
Шыяан ам! Адаппан-даа хаандан алган дөрт чүзүн малын малдап, оларның сүдү-биле ажы-төлүн азырап чорааш, каш чылдар эрткенде медээжокка байый берген. Мал-маганы эмге-тикчок көвүдээн. Ол чорук демги хаанны аажок өөрткен-дир эвеспе.
Ол бүгү төөгүнү билир чаңгыс тевелиг Пөкпестей дээрзи хаанны өөнче чалап-тыр. Хаан чедип келирге, Пөкпес чаңгыс тевезин соп алган, оозунуң чилиин салып: 
– Чилиг чиир хаанымга чаңгыс тевем чи­лиин салыйн – деп, хүндүлеп олуруп-тур.
Хаан ажынып-хорадап:
– Өзер ужурлуг чаңгыс-ла малының өзүн үскен өзү кара кулугурну – дээш, тудуп алгаш, салба эриидеп-эриидеп салган-дыр оо...
Мөңгүн-Тайга кожууннуң 
хоочун малчыны чораан 
Оойлу КАЗЫРЫКПАЙ ыткан.
А. СОЯННЫҢ чураан чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.