1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫЛЫ ЧОН-БИЛЕ СЫРЫЙ ХОЛБААЛЫГ

ХБАБ-ты – Хамааты байдал­дарының актылар бижилгези дээр болганда, хамаатының амы­дыралының эң-не кол болуушкуннарын демдеглээр, оларның ажылының шынарындан дыка хөй чүүлдер хамааржыр. 
Хамаатының төрүттүнген, өлген, өг-бүле туткан, чарылган, уруг азырап алган, ада болган дугайында херечилелдерни тыпсып база адын өскертириниң актыларын бүрүткээри – бо бүгү ХБАБ-тың ажылы. Ол ышкаш бүрүткел ажылы чурттакчы чоннуң шимчээшкинин ылап билип алыр арганы бээр: чеже кижи төрүттүнгенил, бадылашканыл, өлүм-чидимге таварышканнар чежел, өзүп төрүүрү биле өлүр чоруктуң, өгленишкеннер биле чарылганнар аразының деңзигүүрү. Бүрүткелге хамаарышкан юридиктиг ажылдардан аңгыда, ХБАБ ажылдакчылары өг-бүле хоойлузунуң болгаш аңгы-аңгы хоойлу-дүрүм айтырыглары-биле келген чурттакчы чонну хүлээп, дузазын кадып турар. Ол ышкаш хамааты байдалдар актыларының бижилгезиниң медээзин дамчыдары-биле үндүрүг албан чери, пенсия фондузу, өөредилге адыры, истелге болгаш байысаалга чорудар органнар, социал адыр, статистика, социал камгаладылга дээш өске-даа албан черлери-биле сырый харылзаалыг ажылдап турар.
Кижиниң хамааты байдалының акты­ларының бижилгелерин революция мурнунда хүрээ-хиитке кылып турган болза, 1917 чылдың декабрь 18-те Совет улус комиссарларының хүлээп алганы “Хамааты байдалдар актыларының бижилгезиниң номун доктаадып боттандырары болгаш хамааты өг-бүле, уруглар дугайында” декрет­ езугаар ХБАБ албаны үндезилеттинип тургустунган.
Тываның ХБАБ архивиниң бирги удуртукчузунга 1946 чылдан эгелеп Николай Тимофеевич Кулягин пенсия үнгүжеге чедир ажылдаан. Кожууннарже ажылчын сургакчылаашкындан кээрде, ооргазында шоодай долдур документилерлиг чедип кээр. Ол үелерде кожууннарга ХБАБ салбырлары турбаан, чүгле бижээчилер турган. 
Аңгы-аңгы үелерде хөй чылдарда ак сеткилдиг, хүндүткелдиг ажылдаан хоочуннарга Екатерина Петровна Чупрасованы, Бадына Дүдеп-Доржуевна Кара-Салды, Наталья Кородаевна Монгалбиини, Елена Николаевна Никонованы, Валентина Петровна Широглазованы, Валентина Васильевна Костенкону, Анна Караевна Севильбааны, Людмила Алексеевна Аежнинаны, Анай Салчаковна Монгушту, Севил Чанчы-Хөөевна Борбакованы, Кара-кыс Салчаковна Чүлдүмнү, Мая Дмитриевна Дечинни демдеглеп болур.
Амгы үеде ХБАБ органын бедик организастыг система, күрүне удуртулгазының бир чарылбас кезээ деп болур. Тургус­тунгандан бээр бо үеге чедир бодунуң ажылын кандыг-даа берге байдалдарда, ылаңгыя дайын чылдарында, черле соксатпайн, үнелеп четпес архивин чыып келген. Ол дээрге-ле кижилерниң өөрүшкүзүн, качыгдалын, амыдыралының эң-не кол чадаларын демдеглээри.
Тыва Республикада ХБАБ эргелели декабрь 22-де Тыва үндезин культура төвүнге юбилейин демдеглээн. Аңаа бүгү республиканың ХБАБ ажылдакчылары, хоочуннары база чалаттырган аалчылар чыглып келген. Тыва Республикада ХБАБ эргелелиниң начальниги Татьяна Москаленко коллегаларынга база аалчыларынга байыр чедиргеш, ажыл-ижиниң төөгүзүн, амгы үеде байдалының дугайында илеткелди кылган.
Хүндүлүг аалчылар ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Максим Тунев, ТР-ниң Дээди Хуралының депутады Виктор Глухов, Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутады Владимир Федоров, РФ-тиң Юстиция яамызының Тывада эргелелиниң начальниги Анатолий Бирлей олар ХБАБ ажылдакчыларынга юбилейи-биле байыр чедиргеш, эң-не эки ажылдыг ажылдакчыларга шаңнал-макталдарны тывыскан.
ТР-ниң Баштыңының хүндүлел бижиктерин Мөңгүн-Тайганың ХБАБ эргелелиниң удуртукчузу Инга Николаевна Монгушка, ТР-ниң ХБАБ эргелелиниң специализи Оксана Ак-ооловна Тюлюшка, ТР-ниң ХБАБ эргелелиниң специализи Чодураа Киликовна Хертекке тывыскан.
ТР-ниң Баштыңының өөрүп четти­риишкин бижиктеринге Кызыл хоорайның ХБАБ эргелелиниң начальниги Чечек Валентиновна Монгуш, Кызыл кожууннуң ХБАБ эргелелиниң удуртукчузу Саглаш Күжүгетовна Барынмаа; ТР-ниң Дээди Хуралының хүндүлел бижиктеринге ТР-ниң ХБАБ эргелелиниң начальниги Татьяна Николаевна Москаленко, Бай-Тайга кожууннуң ХБАБ эргелелиниң удуртукчузу Надежда Серен-Доржуевна Хертек, Өвүр кожууннуң ХБАБ эргелелиниң удуртукчузу Саяна Сай-ооловна Куулар, ТР-ниң ХБАБ эргелелиниң начальнигиниң оралакчызы Шораана Андреевна Куулар төлептиг болганнар.
ТР-ниң Дээди Хуралының өөрүп четтириишкиннерин Улуг-Хем кожууннуң ХБАБ эргелелиниң удуртукчузу Эмилия Андреевна Маскырга, Тес-Хем кожууннуң ХБАБ эргелелиниң удуртукчузу Лилия Георгиевна Чоодуга тывыскан.
Республиканың кожуун, хоорайлар ХБАБ эргелелдеринде эки үре-түңнелдиг ажылдап турар ажылдакчылар РФ-тиң Юстиция яамызындан, Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралындан, “Чаңгыс демниг Россия” партияның Тывада салбырындан хүндүлел бижиктерни болгаш өөрүп четтириишкиннерни алган.
Шаңнал-макталдар, байыр чедирген чылыг-чымчак сөстерден аңгыда, “Өлчей” танцы бөлүүнүң, “Тыва” фольклор бөлүктүң, ТР-ниң алдарлыг артизи Айдаш Барынмааның, аныяк ыраажы Херел Мекпер-оолдуң солун оюн-көргүзүүн бараалгаткан. 
Ол ышкаш аныяк специалистерниң ХБАБ ажылдакчыларының одуруунче кирип турарының байырлыг даңгыраан берген езулалды эрттирген.
ХБАБ ажылдакчылары чүгле бодунуң ажылынга мергежээн эвес, бүгү талазы-биле талантылыг деп чүүлдү Диана Монгуш биле Долаана Хомушку, “Чүгле сени” деп ырыны күүсеткеш, көргүскеннер.
2017 чыл чүс чылдаан байырлалдар-биле байлак чыл болган. Чыл адакталып турда, республикада бир кол черни ээлеп турар күрүне албан чериниң ажылдакчылары юбилейин мынчаар онзагай демдег­леп эрттирген.
Алдынай СОЯН.
Чурукту ХБАБ архивинден алган.  

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.