1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЗЫРАП КААН АВАЙЫМНЫ...

Фестивальдан репортаж

АЗЫРАП КААН АВАЙЫМНЫ...

Эрткен неделяда республиканың культурлуг амыдыралынга онзагай болуушкун «Посвящаю маме. Авамга тураскааттым. To my mother» деп мөөрей-фестиваль болган. Үш хүн үргүлчүлээн бо чараш байырлалды Тываның Баштыңының саналы-биле Аваларның Наадымы деп база адааны-даа анаа эвес. Чүге дизе Наадым чергелиг, 1000 ажыг кижи киржикчилиг улуг байырлалды бедик деңнелге эрттирген. Иелерге тураскааткан, ханы уткалыг мындыг фестиваль-мөөрей кайда-даа чок, бир-ле дугаар Тывага эрткен дээрге-ле улуг чоргаарал-дыр.

Тыва Республиканың Баштыңының хайгааралының адаа-биле эртип турар мөөрей март айда чарлаттынган. Үш ай дургузунда үргүлчээн мөөрей эге чадазын баштай сумуларга эгелээн. Ооң соонда кожуун чергелиг чадага школачылар, культура ажылдакчылары, күзелдиг чон идепкейлиг киришкен. Ол ышкаш мөөрейниң түңнел чадазында Бурят, Кыргыс республикалардан, Моол күрүнеден ыраажылар киришкени онзагай.

Бир дугаар хүнде, июнь 6-да, на­йысылал Кызыл хоорайдан 200 ажыг кижиден тургустунган коллона Тес-Хем кожуунче үнүптүвүс. Бүгү республикадан шилиттинген киржикчилер Кызыл — Эрзин трассазының каалама оруу-биле саадавайн-даа, Тес-Хемниң бир төөгүлүг Калдак-Хамар артын эрткеш, Улуг Оваа артка келдивис. Арт кырында  хөлбең-ногаан шыкка узун оруктан келген аалчыларын Тес-Хемниң удуртулгазы, культура ажылдакчылары ак кадактарлыг, аяк-шайлыг уткуп хүлээп алды.

Кожуун төвүнден ырак эвесте тайга-эзим иштинде уругларның “Сайлык” дыштанылга лагеринге кожууннуң өөредилге адырының ажылдакчылары аалчыларны корпустарга, өглерге чыттыргаш, ашкарып-чемгерген соонда, Самагалдайга болур мөөрейниң байырлыг ажыдыышкынынче аъттаныптывыс.

Тес-Хемниң найысылалы Самагалдай суур езулуг-ла ба­йырлыг шинчи кирген: төп кудумчулары арыг-силиг,  клуб мурнунда шөлдү асфальтылаан, бажыңнарын агартыр чугайлап алган, самагалдайжылар ба­йырлалга шыырак белеткенген деп чүве оон-на көскү. Суурже кирер орук дургаар өң-баазын шарлар, ак-көк кадактар туткан тес-хемчилерни көргеш, кижиниң хей-аъды, өөрүшкүзү ала-чайгаар оттуп келир. Аалчыларны болгаш мөөрейниң киржикчилерин Амбын-Ноян шөлүнде кожууннуң үлегерлиг иелери, хоочуннары, чурттакчы чону уткуп турлар.

Төлевилелдиң автору, журналист, композитор, иезиниң чоргаар оглу Орлан Дайынчыевич Дамба-Хуурак ба­йыр­лалды ажыдып сөс алгаш, бо  чүгле ба­йырлал эвес, а иелерге мөгейиг-дир деп чүүлдү онзалап демлеглээн: “Аваларны ш­ыдаар шаа­выс-биле алгап-йөрээп, хүндүлээлиңер! Эргим хүндүлүг, авалар, бо ыдыктыг байырлал силерниң байырлалыңар-дыр! Силерге мөгейип тур бис!" – деп чугаалааш: “Өөрүшкүнү, Ынак­шылды база Буянны – Авам­га турас­кааттым!” – деп, байырлалдың кыйгызын бүгү чон-биле деңге чарлаан.

Амбын-Ноян шөлүнде онзагай кылдыр сиилбип кылган тураскаалды ТР-ниң Чазак Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң авазы Анай Балчыровна ажыткаш, байыр­лалга келген өөрүшкүзүн илереткеш: “Тыва кижиниң үш ыдыы – төрээн чери, төрээн иези, төрээн дылы. Ол үш ыдыывысты черле уттуп болбас деп чүүлдү ажы-төлүңерге сургап чоруңар!” – деп чагыг-сөзүн илереткеш, авалар дугайында шү­лүктү номчуду.

Чазак Баштыңы Шолбан Кара-оол боду кээп шыдаваан-даа болза, Санкт-Петербургтан изиг байырны видео дамчыштыр чедиргени солун болган. Авалар Наадымын ажыткан деп чарлааш, киржикчилерге чедииш­киннерни күзеп, байыр чедирген чылыг-чымчак сөстерни иле­реткени аалчыларның база кир­жикчилерниң хей-аъдын оттурган.

Авалар тураскаалының бир деткикчизи Орлан-Маадыр Башкы бо чараш ба­йырлал ам-даа эки сайзыразын дээш Ак Дарийги судурун номчуп, чыыл­ганнарга айызап берди.

Тес-хемчилерниң чаңгыс чер-чурттуу, ТР-ниң Чазак Дар­га­зының оралакчызы Органа Натсак байыр чедирип сөс алгаш, республикада культурлуг онзагай болуушкун-дур, ында муң ажыг кижи киржип турары кайгамчык-тыр дээрзин демдег­леди.

Байырлалдың аалчыларынга кожууннуң культура ажылдакчылары, бот-тывынгыр ыраажылары, уран чүүл школазының  сам­чылары концертти бараал­гаткан. Аңаа база бир солун бо­луушкун – Тываның аныяк сылдызы, “Ты супер!” мөөрейниң тиилекчизи Денберел Ооржак сураглыг “Паранойя” деп ырызын күүсеткен. Бичии ыраажыны караа-биле көрүп, холун тудуп, катай тырттыржып алыр аас-кежик кайда боор. Денберел бодунуң үе-чергези элээди оолдар, кыстар-биле чажам дивейн тыттыржып турду.

Фестивальдың бирги мөө­рейи культура ажылдакчылары болгаш профессионал ыраажылар аразынга эрткен. Оларның аразында Бурятиядан, Моолдан келген аалчылар база бар. Лариса Гомбоева, Людмила Норбоева кайызы-даа культура ажылдакчылары, олар элээди киржикчи Дарима Гомбоеваны фестивальга киириштирип келген болдулар. Тывага келгеш, Национал музейни сонуур­гаанын, ындыг онзагай музей көрбээнин чугаа­ладылар.

Мөөрейниң негелдези езу­гаар киржикчи бүрүзү баштай авазын адап таныштыргаш, ава дугайында, оон чер-чуртун алгаан ырыларны күү­седир. Бир дугаар киржикчи Тожу кожуундан Шеңне Салчак авазы Дарья Дор­жуевна Монгушка тураскаадып, “Авамга” деп ырыны бараалгатты. Эрзин кожуундан Лилия Маа­ды авазы Нелли Михайловна Матпакка тураскаадып, “Авай” деп ырызын бадырды. Моолдуң Баян-Өлгийден келген аалчы, 27 харлыг Баярхуу авазын Баа­занхуу деп таныштыргаш, моол ырыны күү­сеткен. Ниитизи-биле бо мөө­рейге 10 культура ажылдакчызы, 6 профессионал ыраа­жы киришкен. Культура ажылдакчылары болгаш оларның күүселдези бедик деңнелде дээрзин көрүкчүлер-даа, жюри-даа демдеглээн.

Фестивальдың бир хүндүлүг аалчызы, жюри кежигүнү, Моол­дуң Баян-Өлий аймаандан, Цэнгэл чурттуг, Моолдуң национал телевидениезиниң “Моолдуң медээлери” дамчыдылганың редактору Иргед Чимэддорж оглу Ганзориг (тыва дылче очулдурарга, Каң-Сорук). Хүндүлүг аалчывыс фестивальдың бир деткикчизи. Ол ийи ыраажы кыстарны база ийи даараныр энелерни бо фес­тивальга эдертип келген. Арыг тыва дылга чугаалаар Ганзориг эштерин таныштырды: Өөлед аймактан Баярхүү Ариунзул биле Ак-соян аймактан Ренуэндулан Цэцэг Сүрэн олар ыры мөөрейинге, Хомду аймаандан Гап уруу Чаг Тыва Долгормаа биле Доңгак аймаандан Хэнзээ уруу Буян-Хишиг ус-шевер даа­раныр энелер фестивальга бот­тарының аргаан-даараан ажыл­дарын делгээш, мас­тер-класстарны көргүскен.

Фестивальдың бир дугаар мөөрейи орай-кежээге чедир уламчылаан. Дараазында хүн ыры, шүлүк, чурук мөөрейлери-биле чергелештир хол-биле кылган ажылдар делгелгези, “Деспи долдур малым кежии” деп тыва национал аъш-чем мөөрей-делгелгезин база организастаан.

 Иелерге тураскааткан чурук мөөрейинге республиканың 23 уран чүүл школалары кириш­кен. Ниитизи-биле 54 ажыл ши­литтинген. Оларның аразындан тергиидээн 10 уругнуң база Самагалдайның уран чүүл школазының (ДШИ) чурукчу­ларының ажылдарын делгээн. 

«Посвящаю маме. Авамга тураскааттым. To my mother» деп чурук мөөрейиниң 1 чергениң лауреаттары атка 9-10 харлыг­лар аразынга Сайлык Сумбаа (Самагалдай), 11-12 харлыглар аразындан Айрада Ооржак (Ак-Дорвурак хоорай),  13-15 харлыг уруглар аразынга Чайсуу Оюн (Шагаан-Арыг хоорай) төлептиг болган.

“Деспи долдур малым кежии” деп тыва национал аъш-чем мөөрейин хой эъдинден, сүттен кылган аъш-чемни делгээн. Аңаа кожууннуң фермер ажыл-агыйлыглары киришкен. Бо мөөрей-делгелгеге Маадыр Коданмайның (I-ги чер), Омак Балдыржааның (II-ги чер), Мая Соянның (III-кү чер) делгээн аъш-чеми эң-не амданныг, көрүштүг, тывынгыр болган. “Тускай аъш-чем” деп номинацияга Мерген Эртинени онзалап демдеглээн. Арткан киржикчилерин национал езу-чаңчылдарын сагып чорууру дээш тус-тузунда шаңнаан.

Самагалдайның төвүнге иелерге тураскааткан ыры-хөгжүм, шүлүк үш хонуктуң дургузунда чаңгыланып келген. “Аксым-кежии чаякчызы, авайымны алгаксадым... Эң-не баштай ээпкеним – авайымның аа сүдү. Эргеленген үнүм сөңү “Авай, “Ава” ыдык сөстер. Ниитизи-биле 62 кижи, 4 аңгы бөлүктерге чарлып алгаш, ыры мөөрейинге киришкен. Уруг­лар аразынга 21 кижи киришкен. Олар база-ла кожуун­нарынга шилиттинген бичии ыраажылар. Чөөн-Хемчиктен 14 харлыг Артем Монгуш авазы Татьяна Монгушка тураскаадып “Ыглай кааптар мээң авам” деп ханы уткалыг, чараш ырыны күүсетти. Бии-Хем кожуундан Карина Аракчаа “Авэ Мария” деп арияны опера ыраажыларындан дудак чок, кончуг бедик, тускай үнү-биле күүсеткенин чон магадап ханмаан.

Шүлүк мөөрейинге ниитизи-биле 12 уруг киришкен. Шилиттинген киржикчилер болгаш ындыг бе, уругларның шүлүк ном­чуур дыл-домааның тодазын, чеченин. Хоорайдан-даа, көдээ суурлардан-даа уруглар ылгал чокка орус, тыва дылдарга шүлүктерни номчудулар. Ылаңгыя ыраккы Мөңгүн-Тайгадан келген 9 харлыг Угулза, Ак-Довурактан 10 харлыг Сүбедей, Улуг-Хемден Айыс олар онзагай номчаан. Хайы­ракан суурдан уран номчулгага салым-чаяанныг бичии оолак­ чогаалчы Доржу Монгуштуң “Авам сүдү” деп шү­лүүн эки номчуп күүсеткени дээш Гран-при шаңналын чаа­лап, Өөредилге яамызындан 30 муң рубль-биле шаңнаткан. Иелерге тураскааткан шүлүк мөөрейиниң  1, 2, 3-кү чергениң лауреаттары аттарны Кызылдың № 9 гимназиязының өөреникчизи Айдысмаа Намзырай, Сукпактың Б. И. Араптан аттыг школазындан Серин Тумат, Эрзинниң кы­зыл-сылдыс школазының өөре­никчизи Чечек Баян алганнар.

 Ыры мөөрейинге уруглар аразынга дээди шаңналды Улуг-Хем кожуундан Даяна, Аяна Болат-оол угбашкылар “Я дочь твоя, Тува” деп ырыны күүсеткеш, чаалап алган. Көрүкчүлерниң үнелелин Найыр Бегзиге тывыс­кан.

Улуг ыраажылар аразынга дээди шаңналды Кызылдан Экер Кара-Сал “Аксым-кежии авайымны” деп ырызы дээш тергиидээн. Көрүкчүлерниң үнелелинге Кызыл кожуундан Эртине Куулар төлептиг болган.

Культура ажылдакчыларындан дээди шаңналга Эрзинден Лидия Маады “Авай” деп ырызын күүсеткеш алган. Ол ышкаш көрүкчүлерниң үнелелин Тес-Хем кызы Шыңгыраага “Хүннүг Тывам” деп ырызы дээш тывыскан.

Профессионал ыраажылар аразынга дээди шаңналга Кызыл кожуундан Айсу Чигжит “Авам” деп ырызын күүсеткеш, төлептиг болган. Көрүкчүлерниң үнелелин Кызыл хоорайдан Елена Куулар “Оглум чазы” деп ыры дээш алган.

Фестиваль-мөөрей мооң-биле доозулбаан, даартазында Кызыл хоорайга В. Көк-оол аттыг Национал театрга Гала концерт-биле уламчылаан. Аңаа фестивальдың тиилекчилеринге, организакчыларынга шаңналдар тыпсыр езулалдар болган.

Хүндүлүг аалчы Иргед Чимэд­­­­дорж оглу Ганзориг төле­ви­лелдиң автору Орлан Дамба-Хууракка Моолда Цэнгэл тываларынга көргүзүп чоруур сагыш човаашкыны дээш, оларның амыдыралын Таңды Тывазының телевидениезинге чырыткан хөй дамчыдылгалары дээш база аныяк-өскенге үлегер-чижээн көргүзүп чорууру дээш, Моолдуң Аныяктар эвилелиниң медалы-биле шаңнаан. Гала-концерт фестивальдың гимни "Авам" деп чаа ыры-биле доозулган.   

https://www.facebook.com/shyntuva

#Тыва #Кызыл #Посвящаюмаме

Алдынай СОЯН.

Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.