1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АМГЫ ҮЕДЕ 140 ХУРАГАН

Тываның аныяктары өгбелериниң кылып чорааны ажыл-ижин катап тургузуп, оларның ээлеп чорааны эрги хонаштарын катап диргизип, кыштаглар тудуп эгелээни эң-не чөптүг эгелээшкин. Тыва кижи шаандан тура мал ажыл-агыйы-биле халбактанып, ажы-төлүн өстүрүп, амыдырап чораан болгаш, «Хойлуг кижи каас, инектиг кижи тодуг» деп чугаалап чорааннар. 
Кызыл кожууннуң Элегес-Аксы суурунуң «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң баштайгылары – Айдың Дыдыраш-оолович, Айслу Леонидовна Монгуштарның өг-бүлези.  Оларның кыштаа суурдан ырак эвесте, 3-4 хире километр черде туттунган. 
Айдың биле Айслу Монгуштар кайызы-даа Кемеровонуң даг ажыл-агый техникумунуң геолог мергежилин доосканнар. Тывага келгеш, мергежилиниң аайы-биле Айдың “Лунсин” бүдүрүлгезинге, а Айслу Тожунуң алдын черинге ажылдап турганнар. Ол үеде аныяктарны деткип, мал ажыл-агыйынче хаара тудар губернатор төлевилели Тывага эгелей бээрге, өскен-төрээн суурунуң мурнундан аңаа киржир күзелин илереткеннер. Монгуштарның малчыннаар дээн изиг күзелин суурнуң чону бир үн-биле деткип, шилип алганынга дыка өөрээннер. 
Элегес-Аксының чурттакчылары бо аныяктарны мал ажыл-агыйынче деткээни таварылга эвес. Оларның кайызының-даа ада-иези ук-төөгүзүнден-не малчыннар. Аныяктарның төлевилелге киржир мурнунда ада-иезиниң бода болгаш шээр малын кадаржып, карактажып берип чорааны, амгы үеде шилип алган мергежилинге улуг ажык-дузалыг болган. Ада-иези уругларының төрээн суурунга арткаш, мал ажыл-агыйындан халбактанып, малчын деп ажыктыг мергежилди шилип алганынга аажок чоргаарланыр. Уруглары чоннуң берген идегелин ышкынмайн, эрес-кежээзи-биле малының бажын өстүре бээр дээрзинге бүзүрээрлер.
Эрткен чылын бажың болгаш кажаа тудуу тударынга оларның дөргүл-төрели, эштери болгаш суурунуң чону эки тура-биле кээп, чайны чайладыр дузалашкан. Айдың Монгуш боду черле шевер, ажылчын кижи болгаш, хөйнүң  дузазы-биле, өске кожууннарның киржикчилери-биле бир дөмей, 36 дөрбелчин метр хемчээлдиг бажыңны, дооразы 9, узуну 30 метр хемчээлдиг улуг кажааны шевергини-биле тудуп, кыштаг девискээрин чурттаарынга таарымчалыг кылдыр чаагайжыды кылып алган. Аныяктарның чаа кыштаан сонуургаан аалчылар-даа, даргалар-даа келгеш, бажың биле кажааның шевергин чараш тудуп каанын бо-ла магадап чугаалай бээрлер.  
Аныяк малчыннарның амгы үеде берге айтырыы – суг. Олар ижер сугну чартык километр ырак черде кожа аалдың кудуундан, чиик машиналыг четкеш, узуп ап турарлар. Чылыг үеде мал-маганны Элегес хемниң суун­дан суггарып алыр аргазы бар. Ындыг-даа болза, кышкы үеде хемден мал суггарары болдунмас. “Арыг суг чокта дыка берге-дир, чүнү-даа канчаар дээрге, суг херек апаар” – деп, Айслу Монгуш чугаалады. Ынчангаш бо чайын оларның улуг ажылдарының бирээзи – кудук кастырары.  
Аныяктарның хүлээнип алганы 200 баш төрүүр хою октябрь айда-ла оолдап эгелээн. Төлевилелдиң негелдезин езугаар арга-дуржулгазы эвээш аныяк малчыннарга чылыг үеде март, апрель айларда төрүүр хойларны садары көрдүнген турган. Ынчалза-даа чамдык малчыннар хойларның боозадылга үезиниң чурумун шын сагывайн турганындан, аныяк малчыннарга күскү үеде төрүүр хойларны садыпкан таварылгалар эвээш эвес.
Айдың Монгуштуң ада-иези арга-дуржулгазы эвээш уругларының ажыл-ижин деткип, баштайгы үеде оларның мал-маганын карактажып бээри-биле чанынга кыштааны эки болган. Чажыргаш канчаар, мал соок үеде түлүктээш, чамдык хойлар ара салып, чаш хураганнары мал болбайн, өлүп-хорап-даа турган. Ындыг-даа болза, боттарының кызымаккай, эрес-кежээ чоруу-биле амгы үеде 140 ажыг хураганны онча-менди камгалап алганнар.
Кышкы үеде хой оолдаарга берге деп чүүлдү өөренип көргеш, бо чылын хойларын чылыг үеде оолдаар кылдыр үезинде боозадып алырын шиитпирлээннер. Черле ынчаш хойлар садып алгаш, хүлээнчип турар үеде мал эмчилери болгаш көдээ ажыл-агый специалистериниң киржилгези албан херек дээрзин утпаза эки. Олар малдың кадыының байдалын хынап, кажан оолдаарын тодарадып бээр ужурлуг. Ол ынчан өйүнде төрээш, ара салыр таварылгалар эвээжээр дээрзи билдингир.
Хойларның кидин түлүк төрүүр үези эрте бергенде, өгнүң херээжен ээзи Айслу Монгуш Элегес-Аксының “Салгал” уруглар садынче кижизидикчи башкының дузалакчызы болуп ажылдап кирип алган. Оларның оглу Херел база авазының ажылдап турары уруглар садынче барып турар. Авашкылар хүннүң-не ажыл шагының соонда кыштаанга келгеш, чаптанчыг хураганнарын эмзиржир чаңчылдыг. 
Кажааның хемчээли улуг болганындан кышкы үеде 200 баш хойга арай соок болган. Ынчангаш ийи аңгы кылдыр өрээлдеп алганнар. Ооң иштинде хураганнар аңгылаар өрээлчигештерни Айдың ада-иезиниң сүмези езугаар кылган. Кышкы үеде чаш хураганнарны чылыг бажың иштинге азырааш, шору доругга бээрге, кажааже үндүрер. Ам төрүүр хойлар эвээш арткан болгаш, сакман ажылы чиигээн. Удавас хой кыргылдазының үези келир, ынчангаш хой кыргыырынга херек чидиг хачылар садып, дузалакчыларының чиир аъш-чемин садып алырынга белеткелди чорудуп эгелээннер.
Күзүн дүжүрүп алганы 17 тонна сигени ам эвээш арткан-даа болза, баштайгы көк үнгүжеге чедер. Амгы үеде хураганнар шору доругуп, иелери-биле кады одарже үнүп турар апарган болгаш, сиген шоолуг чивейн турарлар. Төлевилелдиң чурумун езугаар 2 чыл болгаш 200 баш хойну дараазында киржикчилерге дамчыдар болгай. Ынчангаш Айдың, Айслу Монгуштар чаш хураганнарын онча-менди өстүрүп, баш санын чидирбес дээш, бар-ла күжүн мөөңнеп, эрес-кежээ ажылдап турарлар. Олар каш чыл эртерге, малының бажы өзүп, шуудай бергенде, уксаалыг мал тударын планнап алганнар.
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.