1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЯК ШАЙНЫ ААРТАП ОРА...

Алаш хемим

Анай кара чажымдан-на ойнап өскен

Алаш хемим сагыжымга бо-ла кирер.

Эриктерин унун дургаар эштип-шымнып,

Эргеленип өскенимни сактып кээр мен.

      Кара-Хөлдүң, Даштыг-Хөлдүң дамыры бооп,

      Карак четпес ырак аккан шапкын хемим.

      Эриин дургаар амдыгаа дээр арат чонуң

      Ээлери бооп, омак-хөглүг чурттап чорлар.

Ада-ием угум-төөгүм алыр болза,

Алаш бажы Кара-Хөлдүң улузу бис.

Ажы-төлү көвей болгаш чону-биле

Аралажып, карактажып чурттап чораан.

      Аныяандан ажыл-ишчи ада-ием

      Арбын малды муң-муң ажыр өстүрүп каан.

      Кара-Хөлдүң хүндүткелдиг улузу бооп,

      Кадарчылап, хораачылап үр-ле чурттаан.

Кулактарда чыдып калган шимээн-даажың

Кудум-чамым камгалап чор, эргим хемим.

Алаш хемге амыдырап өскен болгаш,

Ажырбайн чоруурум-даа оозунда.

      Алдан, бежен кадыргызы агып баткан,

      Алаш хемниң оглу болгаш чоргаар чор мен.

      Кады төрээн угбаң болур Хемчик-биле

      Каттыжыпкаш, узун орууң уламчыла!

Сенчи Хертек.

 

Балаттынмас сорбу

Айның чырыы чараш арның шонуп турда,

Карааң чажын чажырбышаан, хая көрдүң.

Аайымче куспактааштың, ошкай кааптым,

Харыылап бээр эриннериң шимчеведи.

 

Кулбурааштың, куспаавысты адырыптың,

Куду көргеш, «чазыптым» деп сымырандың.

Улуг тынгаш, хөрээм хостап шыдавадым,

Уян чүрээм ондай бээрге, эскербедиң.

 

«Байырлыг» дээш, өске чүкче чоруй бардың,

Балаттынмас сорбу болуп артып калдың.

Дүнеки ай уйгу-дүжүм хөлзедирге,

Дүңдерилген бодалдарым дывылады.

Тайбың Ондар.

Суг-Аксы суур.

 

Күскү хөөн

Сарыг бүрү дүжүп-ле тур,

Сагыш-сеткил саймаарап тур.

Чараш уруг соңга өттүр

Сарыг күстү хайгаарап тур.

 

Күстүң бүдүү сымыраныы

Күжүр кысты көгүткензиг,

Күзелдерин хайныктырып,

Күштү берип күткүп-даа тур.

 

Сарыг күстүң шырай-арны

Сарыы оолдуң чылыг куспаа

Сагыш-сеткил бүгү хөңнүн

Саймаарадып чассыда-дыр.

 

Сарыг күстүң чажыт хөөнү

Чамбы дипти бүргей алгаш,

Салгын-хатта бүрүлер дег,

Сактыышкыннар доюлдурду.

 

Бойдус хөөнүн ханы билген

Бо-ла турган чараш кыстың

Бодалдарын үзе кирбейн,

Моон ырап чоруптаалы…

 

Күзелдер бүтсүн дизе...

Удавас Чаа чыл. Бис шупту, улуг-бичии чокка, ону байырлаарынга кончуг ынак болгай бис. Ол янзы-бүрү эрги, чаа чаңчылдарлыг, аңаа будалып-даа турар бис. Эге баштай ол каяа, канчаар эгелээнил?

Елка каастаар чаңчыл Ортаакы век үезинде Герма­нияга тывылган. Чырып турар электрилиг гирляндыны 1895 чылда АКШ-тың Ак бажыңынга аскан. Фейерверк чазылдырар чаңчыл Азиядан келген: ыыткыр болгаш чырыткылаш кылып, аза-буктарны коргудары ол.

Соок-Ирей славян мифологиядан укталган. Аңаа Снегурочканы совет үеде, 1937 чылда кадып каан. Чаа чылды декабрь 31-ден январь 1 дү­­незинде байырлаар кылдыр Петр 1 хаандан чарлык болган.

Амгы үеде Чаа чылды бир янзы байырлап турза-даа, ол-ла елка тургузары, фейерверк чазылдырары, Соок-Ирей, Снегурочка чаңчыл болган. Бо өг-бүле байырлалы. Чаа чыл столунуң кырынга янзы-бүрү аъш-чем элбек болган тудум, бүдүн чылды база багай эвес, тодуг-догаа эрттирерин оштаа­ны ол. Өртектер өрү шураваанда, амдан эгелеп кол-кол продуктуларны садып алгаш, соодукчуга шыгжап алганы дээ­ре.

Чаа чылды өре-шире чокка, арыг арын-нүүр-биле уткуп, хомудадыпкан кижилеринден өршээл дилеп, эки уткуп алырга, келир чылын кү­зеп-бодап чоруур ыдыктыг күзелдер бү­­де бээрин канчап билир...

 

Кадай-кыстарның дүлгээзини

(Юмореска)

Айның чаазында эвээш-биче пенсиямны Чадаа­наның Ажаалга банкызындан алыр дээш чедип келдим. Пенсияның баштайгы хүннеринде черле ындыг: кижиниң хөйү чудурук безин сыңар чер чок, орустап болза, «яблоко дү­­жер чер безин чок». Чартык хире шак оочурлааш, дайынга киришкен-биле дөмей-ле, сугга дүшкен күске дег үнүп келдим. Тулчуушкунга киришкеш, чаалап алган пенсиямны алгаш, амыраарым-даа аажок.

Пенсия алгаш, чүнү канчаарыл? Бир-ле дугаарында банкыдан алган чээлимни төлээр. Шынында чээлиге алган акшамны оглум, кернимге тутсуп берген мен, бодум төлеп арткан мындыг, оода бодумга ук, ырыктааш, чүвүр безин садып алган эвес мен. Ажы-төл-ле эки чорза, мен кырган кижи канчаар, эргинди хевим кедип чоруур ыйнаан мен. Дараазында чырык өртээн төлээр база 1800 акша-биле, 12 ванна ишти хөмүр садып алыр, ында-мында үүрмек өрелер төлээр, студент оглумче акша чорудар дээш, планнар-ла хөй…

Ажаалга банкызының даштынга үнүп келиримге, кайыын-на чүве ийик, кедеп турган-биле дөмей-ле, таныы­рым ийи кадай-кыстар мени черге дегзир хире эвес, ийи колдуумдан чедиптилер.

— Калдар-оол акый, бо чиик машинага саадай кааптыңар — деп бо ийин.

Ам канчаар, арай деп халас, магалыг хөлгеге олура кааптым.

— Мында эживис бажы­ңынга бараалыңар, акый, орук ара бичии ижер чүведен «чо­гаадып» алыр бис бе? – деп, ол херээженнер чугааладылар.

«Чок-чак» дээр эвес, 60 харлыг кижи аныяк, чараш херээженнер мурнунга чудуруум чудук адаанче суккан эвес, бо хүнде хөй акшалыг кижиде менде чүү боор, хаан биле дөмей-ле мен ийин. Чон караан­га көскүлеңнеп, катап-катап садыгже халып турбазы-биле 1 литр ишкир водканы, соондан ажырары-биле дустуг огурецти, колбасаны садып алдым. Ону көргеш, кадай-кыс­тарның кара чырып келген, мени дээрже үндүр мактап эгеледилер.

— Бо Калдар-оол акыйны аажок хүндүлээр бис, кижиниң экизи моон эртпес, экиир­гээнде «эъдин-даа кезип бээринден чалданмас» — дээш-ле, хөөреп-ле турлар. Кижи мактаар кижи кайда боор, ону дыңнааш, бодумга чоргаарланырым-даа аажок.

Кадай-кыстарның бот эжиниң бажыңынга келдивис. Хөөрежип-ле эгеледивис, баштак чугаалар, анекдоттар куттулуп, кадай-кыстарның каткы-иткизи чайтыңайнып тур.

— Чоокта чаа кожуун чагыргазының хүндүлүг бижии-биле шаңнаттым —  деп сактып чугааландым.

— Ону «чугбас» болза ка­йын боор, акый. Мооң сон­гаар-даа шаңнал-мактал оруктажыр кылдыр «чуурга» эки чүве болбас ийикпе – деп, Зоя дораан улажыпты.

Мен-даа: «Чүүлдүг-дүр, оо» — деп, чөпшээрешкеш, карманымдан акшаларны ужулгаш, шаңнал «чууру-биле» сундум.

Акша-хөреңгилиг, кошкулдуг боорга, кижини кончуг-ла хүндүлээрин ийи караам-биле көрдүм. Мени чымчак диванга олуртуп алган, чүнү чиксей-дир мен, чүгле аксымче сукпас, черге-даа дээспес, хүндү­­леп-ле турлар. Зоя, Оля, Таня үжелээн аян тудуп ырлашкан, кожамыктаан, магнитофон салгаш, танцылап, самнап-ла турлар. Эх, аныяк херээженнер аразынга хөөрежирге, хөглүг, солунун чүү дээр! Оода-ла 45-50 хире харлыг болурум кай. Аныяк шаам сактып, ана бир баяатан, хаан, ноян, султан кижи дег мен. Оларым акшамны сывырып алгаш, садыгже «командировкалап» чоруп-ла турлар.

Если б я был султан,

Я б имел трех жен.

И тройной красотой

Был бы окружен! – деп аныяк шаамда ырыны сактып кээп, ырлай-даа кааптар мен.

Үш хонук кайгамчык хөглээшкинче эрткен. Дүн-хүн­­нүң солчуп турарын-даа эскербээн мен. Үш хонгаш оттуп кээримге, карманымда согур көпеек-даа чок, бажым аарыы­ры-даа чарык-биле дөмей-ле. Шала кырында чыдыр мен, доңарым-даа аажок. Аян тудуп турган «артистерим» кайда боор, аяк шай сунар кижи-даа чок.

— Каям, меңээ оода сугдан бериңерем — деп диледим.

— Чүге мында чыдыр сен, кырган аза? Биске азырадыр дээш келген сен бе? Доп-дораан моон үнүп чор! – дээш, Зоя, Оля, Таня үжелээ мени туткаш, ужамче бир тепкеш, үндүр октаптылар.

Ужу-бажым дескинип, элейтип бар чыда бодандым. Эх, мени-даа, кырган азаны! Орус чоннуң үлегер домаанда дег «ээгилеримче шулбус тепкени» ол ыйнаан, аныяк кыстар со­нуургаар кырган ашактарны ынча дээр.

Кадай-кыстарның дүлгээзининге алыскаш, хайыраан пенсиямны кактапкан, «пенсопраздниктеп» турумда, ол-ла-дыр. Ам келир пенсияга чедир канчап чурттаарыл? Мооң соң­гаар оларның «какпазынга кактырбас» деп ыяк бодандым. «Эр кижи чазар, эрик бустур», угаан-сарыылдыг болуйн, өршээ!

Ольга Салчак.

Чадаана хоорай.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.