1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИЛИП АЛЫРЫ АРТЫК ЭВЕС

ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыдының оралакчызы Елена Хардикова чаңгыс аай күрүне шылгалдаларынга (ЧКШ) хамаа­рыштыр журналистерниң айтырыгларынга харыылаан. 
– Шылгалдаларның расписаниези өскерлир бе?
– 2017 чылдың ЧКШ расписаниезин төлевилел езугаар чылдың эгезинде шупту школаларда аскан. Өөреникчилер, башкылар, ада-иелер болгаш сонуургалдыг кижилер ооң-биле таныжып алыр аргалыг болган. Албан езу-биле РФ-тиң Өөредилге болгаш эртем яамызы ЧКШ дужаар расписаниени январь 9-та бадылаан болгаш өскерилгелер турбас. Шылгалдаларның расписаниезин РФ-тиң, ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамыларының, ТР-ниң өөредилгениң шынарын үнелээр институттуң, өөредилге черлериниң сайтыларындан билип ап болур.  
– Бир эвес доозукчу чөптүг чылдагаан-биле озалдай берген болза, шылгалдаже кирип болур бе?
– Чаңгыс аай доктааттынган расписание езугаар шылгалдалар эртенгиниң 10 шакта эгелээр. Эртем аайы-биле ооң үргүлчүлээр шагы аңгы-аңгы. Бир эвес доозукчу кандыг-бир чылдагаан-биле шылгалданың эгелээр шагында озалдаан болза, аудиторияже кирер эргелиг. Озалдаан доозукчуга немелде үе бербес дээрзин айтып каайн. Бир эвес шылгалда соонда келген болза, ол ынчан ону дужаары болдунмас. 
– Шылгалдаже кирерде кандыг документ херегил?
– ЧКШ кирер кол документ – паспорт. Оон аңгыда кара гель ручка херек, аргалыг болза ийини ап алыры күзенчиг. Доо­зукчунуң ручказы биживейн баар таварылгада, организакчылар шылгалдаларны эчизинге чедирери-биле ручканы ап бээр. Кадыкшылының байдалы азы медицина көргүзүглериниң түңнели-биле уругларга тускай эмнээшкиннер негеттинип турар болза, оларның херек эм-таңын медицина пунктузунче дужаары көрдүнген.  
– Доозукчу шылгалда үе­зинде чүнү киирип, кылып бол­базыл? А чүнү болур...
– Шылгалда үезинде кандыг-даа харылзаа, фото, аудио дериг-херексели, тайылбыр материалдар, саазынга информация  эрттирери хоруглуг. Оон аңгыда ниити ортумак өөредилгениң программазын шиңгээдип алган кижилерниң белеткелин хыналда, хемчээл материалдарын (КИМ) саазынче дүжүрүп биживес, чугаалашпас, олуттарын, бот-боттарының аразынга информация, херекселдер-биле солушпас, организакчыларның чөпшээрели чокка шылгалда болуп турар пунктуга кылаштавас, аудиториядан үнүп болбас. 
Шылгалда үезинде доозукчу бүрүзүнге доктаал езугаар чөпшээрээн немелде материал­дарны (метод, немелде литература) шылгалда эрттирип турар пункт үлеп бээр. Математикаже – шугум, физикаже – шугум, программа кирбээн калькулятор, химия – программа кирбээн калькулятор, география шугум, транспортир, программа кирбээн калькулятор. Кадыкшылының байдалы-биле харык-шинээ кызыгаарлаттынган уругларга тус­кай техниктиг дериг-херекселди эрттирип болур. Шылгалдаларже эрттирип, эрттирип болбас херекселдерниң даңзызын РФ-тиң Өөредилге болгаш эртем яамызының албан езу сайтызында салган.
– Кадыкшылының байда­лы-биле шылгалдаларны төн­чүзүнге чедир дужаап шы­даваан болза, чүнү кан­чаарыл?
– Шылгалда эрттирип турар пунктуда фельдшер, педиатр эмчи доктаамал ажылдап турар. Доозукчунуң кадыының байдалы баксырай бээр болза, организакчыга чугаалаан соон­­да, медицина пунктузунга дарый эмчи дузазын чедирер. Бир эвес доозукчунуң кадыының байдалы чүгээртевес болза, шылгалдалар­ны чөптүг чылдагаан-­биле эрте доозар дугайында актыны тургузар. Эмнелгеден шынзылга бижикти ол-ла хүн организакчыларга дам­чыдары чугула. Доозукчу курлавыр хүнде шылгалдаларын катап дужаар. Медицина пунктулары херек эм-таң-биле хандыртынган. Онза байдал тургустунуп келзе, дүрген дуза чедирер станция автомашиналарын дарый чорударынга белен.
–  Бир эвес шылгалдаларның түңнелдеринге чөпшээреш­пес болза, аппеляцияны кай­наар, каш хонук дургузунда берип болурул?
– Доозукчу ЧКШ түңнелдери-би­ле чөпшээрешпейн, аппеляцияны 2 таварылгада ажыглап болур. 
Бирээде, шылгалда эртти­рип турар пунктуда түңнел аттестацияның хажыдыышкын­нарын эскерген болза, ол-ла до­раан күрүнениң шылгал­да комиссиязының (ГЭК) кежи­гү­нүнге дамчыдар. Ооң соон­да ажылын дужааган соонда, штабка баргаш бодунуң чөп­шээрейшпейн турарының дугайында хомудалды киирер. Үш кижиден тургустунган ГЭК-тиң кежигүннери актыларны тургузар. Комиссия хажыдыышкыннар бар, чогун илередири-биле видео­записьти ГЭК чөрүлдээ чарар комиссияже дамчыдар. Олар 2 хонуктуң дургузунда шиитпирни үндүрер. Бир эвес хажыдыышкыннар илерээн болза, доозукчу шылгалдаларын катап дужаар­ эргелиг. Хажыдыышкыннар илереттинмээн болза, доо­зукчу ап­пе­ляция берген үезинге чедир каш баллдыг турган болдур ажы­лының түңнелдери ол-ла хевээр артар.
Ийиде, доозукчу ЧКШ балл­дарының түңнелдери-биле та­­нышкаш, чөпшээрешпейн баары. Аппеляция бээр бетинде ЧКШ федералдыг порталы дамчыштыр доозукчу бодунуң паспортунуң медээлерин киир бижээн соонда, бодунуң ажылын парладып ап болур. Ажылын башкыларынга көргүзүп, сүмележири күзенчиг. Бир эвес школаның комиссиязы доо­зукчунуң ажылында шын эвес санаашкыннарны эскерген болза, аппеляцияны ТР-ниң Чөрүлдээ чарар комиссиязынче берип болур. Доозукчу баллдарның саннары-биле чөпшээрешпейн турар болза, ийи ажылчын хонук дургузунда аппеляцияны бээр. 
Аппеляцияның түңнелдери аңгы-аңгы болурун сагындырып каалы. Баллдарның саны көвүдеп, эвээжеп азы ол-ла деңнелинде артып каар. 
– Шылгалдаларның эң эвээш­ баллдарының саны чежел?
– ЧКШ эртем бүрүзүнге эң эвээш баллдарның санын РФ-тиң Өөредилге болгаш эртем яамызы доктаадып тургускан. Орус дыл – 36, математика – 27, физика – 36, химия – 36, информатика – 40, биология – 36, төөгү – 32, география – 37, общество­знание – 42, литература – 32, даштыкы дылдар – 22 баллдар-биле  аттестат ап болур. 
– Шылгалдаларның баш­тайгы баллдарның түңнел­дери кажан билдинерил?
– Июнь 14-те баллдарның бирги түңнелдери билдинип келир. Орус дыл биле математиканы хөй кижи дужаап турары-биле ооң түңнелдерин 6-дан 10-нуң хүнүнге, а шилип алган эртемнерниң түңнелдери 4-тен 6-ның хүнүнге чедир санап, үндүрер. 
– Доозукчулар шылгал­даның баллдарының түңүн кайыын билип алырыл?
– Шылгалдаларның түңнел­дерин доозукчу каш арга-биле билип ап болур. Бирээде, ЧКШ федералдыг порталынга доо­зукчу бодунуң паспортунуң медээлерин киир бижээш, амы-хууда арнын ажыдар. Ийиде, күрүне ачы-дуза чедирер порталынга бүрүткедип алгаш, ЧКШ түңнелдерин билип алырының дугайында билдириишкинни кии­рер. Үште, өөредилге черинден билип алыр. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.