1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БОЙДУЗУ КААС БОРА-ТАЙГАМ

Бора-Тайга — Тываның база бир каас-чараш чурумалдыг булуңу. Cүт-Хөл кожуунда онзагай төөгүлүг суурларның бирээзи, “Сүмбер-Уула” колхозтуң төвү. «Сүт-Хөл шалбаа турар шагда, Сүмбер-Уула тей турар шагда…» деп тоолдарда ыдып эгелээри анаа эвес, ханы уткалыг. Төрээн чери, төрел чону кижи бүрүзүнге эң-не чоок, эргим болгаш үнелиг боор.
Кижи — бойдустуң төлү. Бойдусту камгалаары кижи бүрүзүнүң херээ. «Чер — ие, дээр — ада” дээр болгай. Тывавыстың агаар-бойдузу кайгамчык онза, айдыс-шаа­нак, шеңне, кулчаның чыды чайгаар-ла сагыш-сеткилди сергедип кээр.
Бора-Тайга суурнуң чоогунда Ак хем агып чыдар, калбак ногаан арга-арыглыг, “Тайбың” болгаш “Ленин” деп улуг ак үжүктер-биле бижиттинген төөгүлүг даг­ларлыг, чинчилер дег дистинчипкен чыжырганалыг, кудумчуларын дургаар терек, хады, дыт, чодураа чараш хевир киирген, шулурашкан буга-сугларлыг. Ооң девис­кээринде эм шынарлыг аржааннарлыг, делгем ховуларында арбай-тараа чалгып чыдар, тайга-таңдызында хөй аң-меңниг, кат-чимистиг. Шаажаңда ак сүт ышкаш, балык-байлаңныг Сүт-Хөлдүг, кайгамчык чараш бойдустуг байлак суурувус.
Бойдус чурумалының онзагайы-биле ындыг ийикпе, Бора-Тайга турисчи суур болуп турар. 1967 чылда биология башкызы Борбак Аныянович Ооржак, уран чурулга башкызы Алексей Алдын-оолович Ховалыг (олар ам бистиң аравыста чок) оларның удуртулгазы-биле школаның бирги турисчи следу болган. Туризмниң черниң уг-шиин тывар хевирге республикада баштайгы спорт мастери, делегей чемпионадының хүлер медалының эдилекчизи Шораан Алексеевич Ховалыг биле Москвада туризм болгаш спорт академиязының доозукчузу Байыр Дадар-оолович Куулар ук школаның доо­зукчулары. Оларның башкызы Алексей Алдын-оолович Ховалыг. Ол туризмниң хоочуну, ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы. 1994 чылда Алексей Ховалыг кожуунга туризмниң чурт-шинчилел ажылдарының төвүн тургускан.
Бора-Тайга школазы “Экологтуг туризмниң школазы” деп төлевилелди камгалааш, Россия школаларының тиилекчилериниң бирээзи болганы таварылга эвес.
Бис школаны 1980 чылда дооскан бис. Москвага Олимпиада болуп турган төөгүлүг, уттундурбас чыл. Клазывыс башкызы (ам аравыста чок) Мария Салчаковна Ооржактың солун кичээлдер, янзы-бүрү темалыг класс шактары, кайгамчык кежээ­лер, спортчу оюннар эрттирип турганын сактып чоруур бис.
Школачы чылдар дыка-ла хөглүг, солун, уттундурбас үелер. Чылдың-на бойдус чурумалдыг Сүт-Хөлүвүсче походтаар чаңчылдыг турган бис. Башкыларывыс-биле ийи-үш хонук аян-чорук кылып чоруптар бис. Класстарның чедер маршруттары шупту аңгы-аңгы болур. Хөлге чедир орукка чорааш, анаа-ла кылаштажып чорбас, эрткен черлеривисти шинчилеп, аттарын демдеглеп, ында кандыг кат-чимис өзүп турарыл, арга-эзиминде кандыг аң-мең барыл доозазын демдеглээр база орукка кандыг кижилерге, кым деп малчынга ужурашканыл, оларның солун чугаазын бижип демдеглээр турдувус. Ол база дыка солун ажыл. Төрээн черивистиң бойдузун камгалап, кадагалаарынга, ону ханызы-биле билип, өөрениринге улуг идигни берип турган. Сөөлгү хүнде, чанарда, бүгү класстар Сүт-Хөлүвүс кыдыынга чыглып келгеш, спортчу оюннарны, мөөрейлерни кончуг солун эрттиргеш, арыг агаар-бойдус­туг хөлүвүске агаарлап, дыштанып, мага хандыр ойнап-хөглеп алгаш, чаныптар турдувус.
Лориса СААЯ.
Ээрбек суур. 
 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.