1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БЫЖЫГ ДЕМ ХЕРЕК

Хоойлу хажыдып, арага болгаш эзиртир суксун­нар садып турар найысылалда садыглар, киос­ки­лерни хынаары-биле ээлчег­лиг рейдиже №3 МЖК болгаш Спутник девискээрин харыылаар Кызылдың полицияның участок төлээлериниң № 1 пунктузунуң участок төлээзи Айдың Монгуш, Кызылдың мэриязы­ның хоойлу-дүрүм үрээр чорук талазы-биле профилактика килдизиниң кол специализи Айдаш Ховалыг, Россияның Yндүрүг албанының ТР-де эргелелиниң төлээзи Владимир Ноокай, “Енисей” улусчу дружиназының кежигүннери-биле (Тываның экономика болгаш эрге-хоойлу техникумунуң сургуулдары) үнүптүвүс.
Дружба 1/2 кудумчузунуң чоогунда “Ассорти” деп киоскиге четтивис. Улусчу дружинаның кежигүннери арага садып алыры-биле кире берди. Yр-даа бол­баанда студентилеривис кара хаптыг үнүп келирге, ажылчын бөлүүвүс-биле киоск­ иштинче кире бердивис. Бо киоскиниң 22-23 назы-харлыг кыс садыгжызы пивону садыпканындан аңгыда, ону касса аппарадының штрих-кодун дамчыштыр эрттирбейн, акша-биле туда санажып сатканы илерээн. Апрель 1-ден эгелеп пивону садарда, кассалыг аппараттың штрих-кодун дамчыштыр эрттирер дээрзин үндүрүг албанының төлээзи чугаалады. Мында ийи хоойлу хажыдыышкыны демдеглеттинген. Полиция ажылдакчызы биле үндүрүг албанының төлээзи административтиг протоколдарны долдура берди.
Киоскиниң кыс садыгжызын мооң мурнунда арага, пиво сатканы дээш, туттуруп турганын участок төлээзи чугаалады. Студент уруг кире бергеш, пиво садарын дилээрге, ол дүште-даа чок: “Жигулевское” херек бе?” – деп айтыргаш, баартак адаан­дан уштуп саткан. Протоколду тургускан соонда, 1,5 литр “Жигулевское” деп пивону участок төлээзи хавырды. 
Yндүрүг албанының төлээзи административтиг протоколду долдуруп турган үеде даштыгаар үне бээримге, киоск чанында эзирии сербээ бөлүк кижилер манагзынып олурар. Киоскиден садыгланып алыр дээн, Дружба кудумчузунуң 1/2 5 каът бажыңында чурттап турар херээжен хамааты чоокшулап келгеш: “Бо киоскиге хамаарыштыр шыңгыы хемчегден ап көрүңерем, оларның садып алыкчылары дүн-хүн дивейн биске амыр-дыш бербейн тур. Чажырып кан­чаар, мында чиик өртектиг “технарьны-даа” садып турар. Олар арагазын садып алгаш, ыравайн-даа ижип эгелээр. Эзирии элээн улгаткаш, кудумчу долдур алгыржып, бот-боттарының аразынга чөңгээлежип, даң аткыжеге дээр шимээргээр. Бистиң девискээрни харыы­лап турар участок төлээзиниң арнын чаңгыс-даа көрүп көрбээн мен. Сөөлгү үеде арагалаашкын-биле демиселди күштелдирип эгелээнин солуннардан номчуп, телевизордан көрүп тур мен. Ынчангаш байдал эки талаже черле өскерлир дээрзинге идегеп тур мен” – деп хомудалын илеретти. 
Тываның көдээ ажыл-агый техникумунуң чоогунда автобус доктаар черде “Норбу” деп киоскиниң аныяк кыс садыгжызы “чажыт” садып алыкчыларывыстың назы-харын-даа айтырбайн, 1,5 литр “Жигу­левское” деп пивону саадал чокка садыпты. Автобус док­таар черлерге арага, пиво садары хоруглуг дээрзин биле тура-ла, орулгазын бодап, баар­так адаандан саткан. Оон аңгыда кассалыг аппарады база ажылдавайн турар. Полиция биле үндүрүг албанының төлээлери административтиг протоколдарны долдуруп эгеледи. Участок төлээзи Айдың Монгуштуң чугаазы-биле, протоколдарны ТР-ниң Эптештирилге судунче дамчыдыптар. Олар садыгларның, киоскилерниң ээле­ринге, садыгжыларынга хамаарыштыр шиитпирни үндүрер. Кассалыг аппараттарга хамаарыштыр торгаалды Россияның Yндүрүг албанының ТР-де эргелели онаар.
Спутник девискээринде “Вишенка” садыынче студентилеривис арага садып алыры-биле бүдүү киргеш, үр-даа болбаан­да “олчалыг” үнүп келдилер. Аныяк­ кыс садыгжыдан: “Чүге 19.00 шак соонда эзиртир суксуннар садып турар силер?” — деп айтырарымга: 
— Садып алыкчылар аажок диледи — деп харыылады. Бир эвес кижи бүрүзү арага-дары садарын дилээрге, оларның күзелин хандырар болза, арагалаашкын-биле демиселдиң түңнелдери көстүр бе? Бо садыгжыга хамаарыштыр база-ла административтиг протоколдарны долдурду. Даштыгаар үнер дээш, садыгның демир эжиктерин ажыдыптарывыска, чанында хөгжүм чаңгыланыр кафеден эзирии шыы­рак ийи херээжен үнүп келгеш: “Экизин, садыгны ажыдыпкан-дыр. Дүрген пиводан садып алыыл” – деп алгыржып турлар. Олар участок төлээзиниң автомашиназын безин эскербес болду.
Рейд үезинде Буренская кудумчузунда, Восток чоогунда болгаш Каа-Хем суурнуң кезек киоск, садыгларынче студентилеривисти кииреривиске, садыгжылары хоойлу-дүрүмнү хажытпайн, арага-дары сатпады. Моон алгаш көөрге, медерелдиг садыгжылар бары өөрүнчүг. Ынчалза-даа байдал ам-даа нарын артпышаан хевээр. Мооң мурнунда 19.00 шак соонда арага-дары садып тургаш, туттурганнар суд шиитпири езугаар торгаалды төлээн соонда, бичии үе эрте бээрге, база катап хоойлуну хажыдып, садып турар таварылгалар барын эскерип болур. Ынчап кээрге торгаалдарның түңүн улгаттырар айтырыг чайгаар-ла тургустунуп келир. 16.00 шактан 21.00 шакка чедир уламчылаан рейдиниң түңнелинде 4,5 литр пивону хавырдывыс. 
ТР-ниң Иштики херектер яамызының Кызыл хоорай талазы-биле эргелелиниң участок төлээлериниң, экономиктиг айыыл­ чок чорук болгаш коррупцияга удур демисел чорудар болгаш назы четпээннер-биле ажыл чорудар килдистериниң ажылдакчылары бирги кварталда рейд эрттиргениниң түңнелинде 375 литр водка, 872 литр пивону хавырган. 
Хоойлуну хажыдып турар садыг, киоск, чажыт арага садып турар “адрестерден” шынар чок арага-дары, эзиртир суксуннарны “Чоннуң оолдары” шимчээшкининиң кежигүннери садып алгаш, эргелелдиң дежурный кезээнче келгеш, дарый дыңнадып, улуг дузазын көргүзүп турар дээр­зин ТР-ниң Иштики херектер яамызының Кызыл хоорай талазы-биле эргелелиниң хөй-ниитиниң корум-чурумун камгалаар талазы-биле полиция начальнигиниң оралакчызы Андрей Мельников айытты. 
Кызылдың №3 МЖК болгаш Спутник девискээрин харыылаар 1 дугаар участок төлээ­лериниң полиция пунктузунуң учас­ток төлээзи Айдың Монгуш харыылап турар участогунуң байдалының дугайында мындыг тайылбырны берди:
— Мээң харыылап турар девискээримде үш 5 каът, үш 2 каът болгаш чер бажыңнар бар. Чурттакчыларның корум-чурум талазы-биле байдалы чогум чүгээр. Беш каът бажыңнарже көшкен чамдык чурттакчылар чаа бажыңче көшкенин аайы-­­­­биле “ба­йырлап” туруп бээр таварылгалар база бар. Кежээки үеде кожаларынга дыш бербейн, корум-чурум үреп турар чурттакчыларны билдириишкин езугаар хемчээн ап турар мен. Аар кем-херек үүлгедиишкиннеринге хамаарыштыр алыр болза, эрткен чылын чазын өлүрүүшкүн болган. Эки корум-чуруму дээш хосталгаже эрте үнүп келген, шииттирип турган кижилерниң саны 30. Олар чурумнуу-биле полиция пунктузунга демдегледип кээп турар. Мында 4 садыг болгаш 6 киоск ажылдап турар. Мооң мурнунда хоойлу хажыдып, 19.00 шак соонда арага сатканы дээш, 1 садыгның болгаш 1 киоскиниң садыгжылары туттурган — деп харыылады. 
Кем-херек үүлгедиишкиннери, угаан-­сарыыл чок чорук колдуунда эзирик хамаатыларның буруузу-биле болуп турар. Найысылалда араганы чажырып садар чорукту болдурбазы-биле полиция ажылдакчылары хүннүң-не рейдилерже үнүп турар. Шынар чок арага садып турар каът, чер бажыңнарда арага чажыт садып турар “адрестерни” узуткаары-биле эрге-чагырга, хөй-ниити организациялары, полиция ажылдакчыларындан аңгыда чурттакчылар боттары база улуг сонуургалдыг болуру чугула. 
Тываның девискээринге кем-херек үүлгедир чоруктарга удур демиселди күштелдирер, хөй-ниитиниң корум-чурумун быжыглаар, профилактиктиг ажылдарның дээштиин бедидип, арагалаашкын-биле демиселди бир демниг чорудар болзувусса, түңнелдери көстүп кээринге бүзүрел улуг.
Шончалай  ХОВАЛЫГ. 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.