1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДАГЛЫГ ТЫВАМ МАЛЧЫННАРЫ

Күш-ажылдың кижилери

ДАГЛЫГ ТЫВАМ МАЛЧЫННАРЫ

Күш-ажылдың кижизиниң чылында эң-не чымыштыг ажыл-ишти кылып чоруур малчыннарны бижиири, алгап-мактаары улуг чоргаарал. Республиканың булуң бүрүзүнден келген малчыннарны чүгле Наадым байырлалында көрүп, олар-биле ужуражып болур аргалыг бис. Кыш, чай чок ажыл-иште чоруур малчыннарга байырлаар эң-не эптиг, бичии кезек хостуг  үе бо-ла болгай.

Кодан малын дүн-хүн дивейн оор-суктан, кокай-бөрүден камгалап, карак шиммейн, уйгу-дыжын бодавайн чоруур малчыннар – тыва чоннуң эң-не хүндүткелдиг кижилери.

                                                                               ЭЭН ХОВУЛАР  ЭЭЛЕНГЕН

Наадым мурнунда ТР-ниң Чазак Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң малчыннар-биле ужуражылгазының соонда Өвүр кожууннуң мурнакчы малчыннары Кара-Кат, Буянмаа Донгактар-биле ужуражып чугаалаштым. «Бо ужуражылгадан дыка хөй эки чүүлдерни билип алдывыс. Чазактың малчыннарга деткимче көргүзүп турар программалары эки-дир. Көдээ ажыл-агый яамызының грантызынга киришкеш, герефорд уксаалыг инектер, трактор садып алыр сорулгалыг бис. Герефорд уксаалыг инек биле тыва инекти хайнакташтырып шенеп көрзе, кандыгыл деп бодал бар.

Кызылга чылдың ужу-кыдыында кээр-дир бис. Найысылалывыс дыка-ла сайзырап, улгадып турар-дыр, бажың-балгат, школалар, уруглар садтары немежип, кудумчуларда сфетофор чок черлерде оларны тургускан. Чүгле хоорай эвес, көдээ черлер, кожууннар ниитизи-биле хөгжүп турарын көрүп тур бис. Мурнунда 90 чылдарга бодаарга, ээн чыткан ховулар ээленген, мал-маган өзүп-көвүдеп турарын көөрге, өөрүнчүг-дүр» — деп чугааладылар.

Донгактар «Адарган» МУБ-туң 400 ажыг төрүүр хою база боттарының малы-биле каттыштыр 700 ажыг хойну, 60 ажыг инекти Өвүрнүң Саглы-Бажы деп черде тудуп турарлар. Олар 4 ажы-төлдүг. Кара-Кат Натанович биле Буянмаа Мөнгеевна кайызы-даа салгал дамчаан малчыннар. Ажылгыр-кежээ, бурунгаар көрүштүг малчыннарның бодап алган күзелдери бүдер болзун!

ДҮРГЕН ЧАНАР…

Тос-Булакта эрттип турар Наадымның ак-ак өглериниң аразында кижилерниң кичээнгейин хаара туда бээр Тожунуң тос чадырын көрбээн кижи-даа чок боор. Тожуларның ивилерин сонуургап көөр, чурукка тырттырары база чаңчыл болган. Бо чылын Наадымга киржип келген тожуларның аразында салгал дамчаан мурнакчы ивижи Омак-оол Орай-оол-биле чугаалаштым. Ол «Өдүген» МУБ-туң ивижизи. Ооң ивизиниң баш саны — 84. Тожунуң Бош-Тайга сумузундан ырак эвесте Өдүген деп черде ачазы Олег Бараанович Орай-оол база кады төрээн дуңмалары Виталик, Октябрь олар ниитизи-биле 480 баш иви малдап турарлар. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы бо чылын ооң көргүзүглери эки боорга, Наадымга кии­риштирип, шаңнап-мактаан. Өөнүң ишти Шеңне Өкпен-ооловна-биле чылдың дөрт эргилдезинде аай-дедир көжүп, малын азырап чоруур, кадыг-бергеге дадыкан ивижилер-дир. Үш ажы-төлүнүң школа назылыглары Адыр-Кежигде ивижилер ажы-төлүнүң школа-интернадында чурттавышаан, өөренип турарлар. Хеймери бо чылын школаже өөренип кирер.

«Ада-ием ивижилер. Салгалдан салгалче кадарып-ла чораан малывыс – иви. Бир-ле дугаар тайгага кылаштап эгелээн мен, өскен-не черим ол. Оон өске амыдырал билбес мен. Сөөлгү чылдарда ивижилерге Чазактан деткимче көргүзүп эгелээни эки-дир. Чылдан чылче мал бажы бичиилеп өзүп, немежип орар. Эрткен чылын чылыг майгын, «Буран» алган бис, ажыл-агыйывыска ооң ажыын көрүп тур бис. Берге айтырыглар дээр болза, тайгада бөрү база адыг көвүдээн, чазын 6 баш малды чок кылган. Мал-маган-на эки болза, бергедээр чүве чок. Улуг-Хем бертии чарыында аъттар өртеп каан мен, дүрген чанар болза эки…» — деп, ол шала дүвүрексээн сеткили-биле чугааланды. Арыг агаар-бойдустуг черде амыдырап-чурттап чоруур тайга-таскыл кижизинге хоорай черге турары берге, чаныксанчыг болбайн канчаар.

ТЫВА ЭЛЧИГЕН

Өглер хоорайжыгажында бичии кажаа­ларда хой, өшкү, баглааштарда аът, теве дээш каш чүзүн малды делгээн. Кызыл кожууннуң өөнүң баглаажында элчиген туруп тур-ла! Ону көрген, суйбаан, сонуургаан кижи-ле хөй. Ээрбек сумузунуң баштыңы Сергей Михайлович Арсарыг элчигенниң салым-чолун төөгүп берди.

2000 чылдарның эгезинде, Россияның көдээ ажыл-агый сайыды турган Алексей Гордеев Тывага аалдап кээп чораанда, малчыннар-биле ужуражылга үезинде Ээрбек сумузунуң хүндүлүг чурттакчызы, күш-ажылдың хоочуну Монгуш Бюкюл­ович Алаш-оол: «Менде чүгле элчиген чок» деп ойнай-сылдай аарак, ди­лээн дээр. Малчынның күзелин сайыт күүседип, Оренбург хоорайдан эр, кыс 2 элчиген чорудуп берген. Олар Тывага ижигип, 7 баш чедир өскен. Каш чыл бурунгаар чуттуг, соок кышты эртип шыдавайн кырылза-кырылза, ам чаңгыс-ла элчиген артканы бо. Ол  хоочуннуң оглу Роман Монгушович Алаш-оолдуң мал-маганының аразында Тываның чыккылама соогунга-даа чалынмас чурттап чоруур. Ынчанмайн, Тывага төрүттүнген болганда, тыва элчиген-не-дир.

Бо чылгы Наадымда Кызыл кожуунну Ээрбек сумузу төлээлеп келген. Сумунуң малчыннары Геннадий Даржаевич, Шолбана Успун­овна Монгуштарның өөн мөөрейге киириштирген. Олар Чазак шаңналын ап турар «Сайыр» МУБ-туң (директору Роза Мөңгеевна Ондар) мурнакчы малчыннары-дыр. Ол ышкаш 82 харлыг малчын Мөңге Дүдүкпенович Куулар. Хоочун малчын бо хүнге чедир малын малдап чоруур. Ооң аалы Эки-Оъттуг деп черде. 2017 чылдың тиилекчизи «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелдиң киржикчизи Хүреш Уран-оолович Ооржактың бо чылын база көргүзүглери эки болган. «Инек чемгерикчи малым» төлевилелдиң 2016 чылда киржикчизи Алдынай Мартый-оолдуң инээниң бажы 8 четкен, а 2017 чылдың киржикчизи Чодураа Мартый-оолдуң инээ 6 баш, бызаалыг инээн бо чылдың киржикчизинге хүлээткен. Мурнакчы малчыннардан аңгыда, хөй-ниитижилер, культура ажылдакчылары, чедиишкинниг спортчулар келген дээрзин Ээрбек сумунуң чагырга даргазы Салбакмаа Хүрен-оол дыңнатты.

МАЛЧЫННАР, ЧЫЛГЫЧЫЛАР

Тес-Хем кожууннуң тиккен кидис ак өөнге О-Шынаа сумузунуң мурнакчы малчыны Эдуард Шалык чүък чүдүрер мотороллерниң сертификадын шаңналга алган, өөрүшкү-маңнайлыг кирип келди. Ол «Деспен» МУБ-туң малчыны, Чыраалыг-Аксы деп черде 360 баш хоюн малдап турар. Ооң ачазы Көк-оол Калдаңович Шалык зоотехник, ычангаш-ла мал-маган-биле чоок харылзаалыг болганы-даа ол. Шалыктарның өг-бүлези салгал дамчаан малчыннар, оларның улуг оглу Эртине Шалык «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелиниң бир дугаар (2015 чылда) киржикчизи. Аныяк «кыштагжыларның» мал-маганы база эки өзүп турар дээрзин ачазы чугаалады. «Деспен» МУБ-туң аныяк даргазы Чиңгис Байырович Санчат малчыннарынга көжер-дүжеринге, сиген-ширбиилинге үргүлчү дузалажып, деткимчени көргүзүп турар.

Ол ышкаш Белдир-Арыгның «Ирбис» КБК-ның чылгычызы Айраш Бадарчы хүн батареязы-биле шаңнаткан. Ол Шуурмактың көктүг-шыктыг чайлаанда 350 чылгы малды кадарып турар. Айраш база-ла салгал дамчаан чылгычы. Ооң ада-иези Владимир Далааевич, Чодураа Дажыевна Бадарчылар Берт-Даг сумузунда хуу малын малдап орарлар. Аныяк чылгычы өөнүң ишти Аялга-биле 3 ажы-төлүн ажылгыр-кежээ кижилер кылдыр кижизидип, өстүрүп турарлар.

«Аныяк малчыннарны деткип турар төлевилелди эки деп көөр-дүр мен. Ам-даа эки чедиишкиннерлиг боор кылдыр кызып ажылдаар мен. Оранның ыт-кужундан оваарнып чоруур болза эки. Кокай-бөрү-даа дыш бербес, оозу багай-дыр. Малчын кижиге кол-ла чүүл – малды эки карактап кадарар болгаш кышка эки белеткел» – деп чугаалады.

ХҮН-ХЕРЕЛ

Эрзинчилерниң каас-чараш өөнче кире бээримге тоолда дег ай-хүн херели ышкаш чырып турар даңгына уткуп тур. Өгнүң кыс ээзи Нарангэрэл Очуровна бичии уруу Саглай-биле аалчыларны уткуп-хүлээген, а эр ээзи Сүрэн Сандакович Дылбаа аъдын чарыштырып чорупкан болду. Олар база «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» төлевилелдиң Нарын сумузундан 2017 чылдың киржикчилери. Аныяк өг-бүлениң кайызы-даа салгал дамчаан малчыннар. Оларның кыштаа Бүдүү-Ужу деп черде, а чайлаа Тесте. Малының бажы 600 ажып турар, Наадым соонда 200 хойну бо чылдың «кыштагжыларынга» дамчыдар дээрзин дыңнатты. Оларның коданында хойдан өске, 10 инек, 10 чылгы мал бар. «Кыштаг» төлевилел биске дыка улуг деткимче-дир, ылаңгыя ажыл чок аныяктарга. Бо төлевилелге киришкенивис биске улуг аас-кежик-тир деп бодаар мен. Тыва Чазак дыка хөй эки чүүлдерни кылып турарын көрүп тур бис, ылаңгыя бистиң кожуунда өскүстер бажыңнары немежип турар-дыр.

Бистиң бергедежип турар кол айтырыы­выс – суг биле электри. Ылаңгыя чазын хар эрий бээр, мал оолдап турар үеде ырак хемден суг дажыыр апаар» — деп, Нарангэрэл чугаалады.

Нарангэрэлдиң адын чарашсынгаш айтырарымга, моол дылдан очулдурарга Хүн-Херел дээр болду. Ылап-ла хүн херели ышкаш чырып турар шырайлыг, аажы-чаңныг, чугаазының топтуг, аянныын. Аныяк­ малчын кыстың: «Малчын кижиге кол чүүл – харыысалга» — дээн харыызы ооң угаанныын, мал-маганынга ынаан, ажылынга харыысалгалыын көргүзүп турар.

Алдынай СОЯН.

Авторнуң база

Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.