1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДЕМ-БИЛЕ ШИИТПИРЛЭЭР

Ниити-российжи Улусчу фронту­нуң (ОНФ) “Өөре­дилгениң шынарынга чон­нуң үнелели” деп тө­ле­­вилелиниң адаа-биле ре­гионалдыг салбырның ке­жигүннери февральда рес­публиканың школаларын хынаан.
Регионалдыг штабтың күү­сек­чи ко­ми­те­диниң координатору биле эксперттер нии­ти өөредилге черлериниң ин­фра­структуразын, орук шим­чээшкининиң айыыл чок чоруунуң хандырылгазын болгаш ооң девискээринде эзиртир суксуннар болгаш таакпы садып-саарып турар садыгларның док­тааткан чурумга дүүштүр ырак турарын хынаан. Ооң-биле чергелештир школаларның спорт болгаш хуралдаар залдарын, чемненир черлерин, даштыкы, иштики хевирин база хынап көрген.
Хыналданың түңнели-биле школаларга капитал септелге болгаш дериг-херекселин чаартыры негеттинип турар. Ниити-российжи Улусчу фронтунуң ре­гионалдыг штавы илереттин­ген хажыдыышкыннарны чайладыры-биле, чогуур албан чер­леринче сагындырыгларны чоруткан.
Ниити-российжи Улусчу фрон­тунуң (ОНФ) регионалдыг салбырының күүсекчи коми­те­диниң удуртукчузу Саима Далчин база регионалдыг штабтың кежигүнү Галина Агбанга удурткан “төгерик стол” эрткен. Аңаа ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыдының бирги оралакчызы­ Светлана Ощепкова, ниити өөре­дилге килдизиниң начальниги Ольга Монгуш, Кызылдың мэриязының хоойлу-дүрүм үрээр чорук талазы-биле профилактика чорудар килдистиң начальниги Вячеслав Сарыглар киришкен. 
2012 чылда чер шимчээш­кининиң соон­да Кызылдың 10 дугаар школазының чамдык ха­налары тигленген. 1955 чылда тут­тунган школага чаңгыс-даа капи­тал септелге чоруттунмаан.­ Школаның чиигенир чери (туа­лет) даштын турары амгы үениң негелдезинге дүүшпес. Школадан 25 метр черде орук кежилдир эзиртир суксуннар садып ту­рар “Хмель и солод” болгаш “Пенка” деп барлар эртенгиниң 10.00 шактан тура ажылдап турар.
Маңаа хамаарыштыр бирги оралакчы дарга “орук карта­зын” кылганын чугаалады. “Инклю­зив­тиг болгаш коррекциялыг өөредилге Чурттуң Президентизи В.В. Путинниң хайгааралында. Өске регионнарда коррекциялыг школалар хагдынып турар. Тыва коррекциялыг школаларны арттырып алган чаңгыс регион.­ Мооң мурнунда 10 дугаар шко­ла­ны Кызылдың чагыргазы ха­рыы­лап турган. 2016 чылдың төн­чүзүнде тус школаны боттары­высче алганывыс ол. 
2017 чылда “Таарымчалыг байдал” деп федералдыг програм­ма-биле школага пандусту кылдывыс. Совет үеде бе­зин туруп көрбээн болуушкун, федералдыг төпче чагыгны киир­геш, Тывага бир дугаар кор­рекциялыг школага грантыны (5 млн ажыг рубль) алганывыс. Бо акша-хөреңги-биле 10 дугаар шко­ланың дериг-херекселин чаартыры көрдүнген. Школага капитал септелгени долузу-биле чорударда, 1 чыл хире хаар ужурга таваржыр. Ол үеде уруг­лар каяа өөренирил?
Тургустунуп келген айтырыгларны кезектеп чайладыры-биле “орук картазын” ажылдап кылдывыс. Бо чылын одалга сис­темазын септээри бирги чер­гениң ай­тырыы. Чоорту школаны чаартып, уруг­ларга таарымчалыг байдалды тургузар бис. 
Школаның чанынга чиигенир чер (туалет) тудуунга акшаландырыышкынны аңгылаан болгаш 2018-2019 өөредилге чылында ажыглалче киирер.
Кызылдың 10 дугаар шко­ла­зының директору орук кыдыынга камгалал херимнерни тургузарын чедип алган. Ынчалза-даа уругларга тускайлаан тротуар чок болганы-биле олар оруктуң хажыызы-биле кылаштаар ужурга таваржып турар. 
Мооң мурнунда Кызылдың 15 дугаар лицейинден 5 метр черге арага-дары садып турган киоск ажылдап турган. Бо дугайында прокуратураже билдириишкинни киирген. Прокуратура хөй санныг кижилерниң эрге-ажыын хажытканы дээш, херекти судче дамчыткан. Судтуң шиитпири-биле 3 хонук эрткенде ону бузуп көжүрген. 
Республиканың лицейлери болгаш коррекциялыг школалары ТР-ниң Өөредилге болгаш эр­тем яамызынга чагыртып ту­рар. Республиканың 203 уруглар сады, 170 школа муниципалитеттерге хамааржыр” – деп, оралакчы сайыт байдалды таныштырды.
Кызылдың мэриязының хоой­лу-дүрүм үрээр чорук талазы-биле профилактика чорудар кил­дизиниң начальниги Вячеслав Сарыглар 10 дугаар школадан 25 метр черде, орук кежилдир, ийи эзиртир суксуннар садып турар “Хмель и солод” болгаш “Пенка” барларга хамаарыштыр харыызы бо: “Бо ийи бар хөй-ниити чемненилге чери кылдыр бүрүткеттинген болуп турар. Хуу сайгарлыкчы кижи эгезинде хөй-ниити чемненилге черин ажыдып алыр дугайында үндүрүг инспекциязынга бүрүткеткен соонда, Росхереглелхай­гаарал учетка тур­гузар. ФХ езугаар 3 чыл дур­гу­зунда хуу сайгарлыкчыны хынаар эрге чок. 
Кызылдың чагыргазы сайгар­лык­­чының садыг-саарылга ажыл-чорудулгазынче киржир база эргези чок. Бистиң талавыстан чүгле профилактиктиг чу­гаа чорудар база ол черниң ажыглалын хынаар бис. Кырында эзиртир суксуннар садып турар барларның чери хуу өнчү-хөреңгиде болгаш хоойлу езугаар садыг-саарылга черин ажыдып алган болуп турар. 
Школаның дужунда машина чуур черде пиво база садып турар. Росхерег­лелхайгааралче бо “хөй-ниити чемненилге черинге” хамаарыштыр сагындырыг бижик чорударывыска хынап көрбээн.  Хөй-ниити чемненилге черинге стол, сандай, чунар-демир, туалет албан турар ужурлуг. Машина чуур черниң бир азыын­да аңгылаан “өрээлчигеште” дүн-хүн чокка пиво садып база чагыг езугаар чедирип турар”.
Школаның чанында орук кыдыынга камгалал херимнер­ни тургускан-даа болза, уругларның айыыл чок чоруунга хамаарыш­тыр тротуар чугула херек. Шко­ланың ийи талазындан тротуар­ны чадарын мурнуку планнаашкынче киирерин Вячеслав Сарыглар чугаалады. 
Айыыл-халап болурун манап турбайн, баш бурунгаар бо айтырыгларны  шиит­пирлээр үе келген. Кырында айыткан пиво садып турар барлардан үнген эзирик кижилер сагыш-сеткилинде та кандыг бодалдыг. Орук кежилдир өөренип турар уруг­ларга олар айыылды тургузуп болур бе?
Элегес-Аксының ортумак шко­лазының оран-савазының даштыкы хевири эргижирээнинден, тууйбулары кээп дүшкен. Эрги ыяш соңгаларындан соок агаар киир хадып турар. Парталар, сандайлары, шкафтар болгаш оон-даа өске өөрениринге херек дерилгелер эрги шагның. Школачыларның чиигенир чери даштын. Спорт залынга септелге херек. 
Кызыл кожууннуң өөредилге эрге­ле­линиң төлээзи Аида Дадар-оол: “Элегес-Аксының ортумак школазынга хамаарыштыр кирген хажыдыышкыннарга долузу-биле чөпшээрежип тур бис. Ынчангаш комплекстиг планны ажылдап кылып, “ТР-ниң өөредилгезин сайзырадыр” күрүне программазынга киржир чагыгны киирдивис. 
Тус школаны тудуп турда, чылыг туалеттер көрдүнген тур­ган. Ону катап тургузарын 2019 чылдың планынче киирдивис. Школаның оран-савазының даштыкы хевирин чаартып, капитал септелге чорудары кожуун чагыргазының акшаландырыышкыны-биле болдунмас. Чарыгдал-төлевилел документация езугаар ооң чарыгдалы 4 млн ажыг рубль. Күрүне прог­раммалары, төлевилелдерниң акшаландырыышкыны-биле септеп болур. 
Росхереглелхайгаарал школаларда эргижирээн парталар, сандайлар, шкафтар болгаш оон-даа өске өөрениринге херек дерилгелер санитар дүрүмнерге дүүшпес дээш өөредилге че­риниң чөпшээрелин дедир кыйгыртырынга чедип турар. Негелделер шыңгыыраан, школа дерилгелери чаа болурундан аңгыда, маркировкалыг (чижээ, парта, сандайлар 1-ги азы 11-ги класстың деп айыткан) турар ужурлуг. 
Ак-Довурактың 4 дугаар шко­лазының девискээринде транс­форматорнуң кажаазының чартык кезээ үрелгени-биле шко­лачыларга амы-тынынга айыыл­дыг байдалды тургускан. Уруг­ларның айыыл чок чоруунга хамаарыштыр, школаже үнген-кирген кижилерни эрттирип хынаар тускай ажылдакчы (охранник) олудунда чок. Ол үеде ооң “хүлээлгезин” школаның ажылдакчылары күүседип турган. Хуралдаар залдың ишти шык болгаш дээвииринден хар эрип баткан истерни хыналда илереткен. Оон аңгыда школа мурнунда орук болгаш чадаг кижи эртер демдектер тургус­тунмаан. Парталар, сандайлар, шкафтар болгаш оон-даа өске өөрениринге херек эт-септер эргижирээн. 
Тус школаның директорунуң хүлээл­гезин күүседип турар Ура­на Сарыглар школаның девис­кээрин херимнээр талазы-биле ажылды чорудуп эгелээнин дың­натты. “Эрткен чылын ийи класс­тың дерилгези саттынган. Бичии­леп чаартынып турар. Школа мурнунда орук болгаш чадаг кижи эртер демдектерни тургус­кан, а машинаның дүргенин чавызадыр кылымал дөңчүгеш “чыдар полицейжи” ам-даа кылдынмаан. Класстарның септелгези ада-иениң күжү-биле чоруттунуп турар. Дээ­виирден суг бадырар хоорза эргижирээнинден зал ишти шык. Хоорайның чагыргазы сөөлгү чылдарда школаның септелгезинче акшаландырыышкын үндүрбээн.
Уругларның айыыл чок чоруунга хамаарыштыр, школаже үнген-кирген кижилерни эрттирип хынаар тускай ажылдакчы (охранник) штатта көрдүнмээн. Техниктиг ажылдакчының 5 муң рубль шалыңга олар үр ажылдавас. “Школа чанының девискээри” деп федералдыг программаже төлевиледи киирдивис” – деп чугаалады.
Таңды кожууннуң Балгазын ортумак школазынга капитал септелге негеттинип турары иле­рээн. Эрип турар хардан дээ­виири тоглап дүжүп турар. Парталар, сандайлар, шкафтар болгаш оон-даа өске өөрениринге херек дерилгелер школа (1957 чылда) туттунганындан эгелээш чаарттынмаан болгаш хөй кезии үрелген. Школаның ди­ректорунуң чугаазы-биле алырга, 60 чылдар дургузунда аңаа чүгле бөдүүн септелге ажылдарын кылып турган.
Школаның директору Надеж­да Мальцева: “Школа туттунганындан бээр чаң­гыс-даа капи­тел септелге чоруттунмаа­ны шын. Эрткен чылын май айда Рос­хереглелхайгааралдың негелдези езугаар капитал септелгени чорудар турган бис. Боттарывыстың күжүвүс-биле ол черле болдунмас. 2014 чылда школаның дээвии­рин септээр болгаш электри четкилерин солууру-биле 8 млн рубльдиң төлевилел-чарыгдал документациязын кылган. Бо бүгү амга дээр кожууннуң чагыргазында. 
Бо чылын өөредилге дерилгези сада­ры-биле 125 муң рубльди (3 класс) аң­гы­лаан. Машина тургузар чер база аварийлиг байдалда. Ону септээри-биле 500 муң рубльдиң төлевилел-чарыгдал документациязын кииреривиске, кожууннуң саң-хөө эргелели бадыткал чок арт­тырган. Суг узар кудук чок болганы-биле сугну сөөртүп эккеп турар. Доозукчуларывыс төрээн школазын деткип, ооң девискээрин херимнээринге ачы-дузазын көргүскен. Чылыг туалеттер тудар дуга­йында чугаалаан-даа ажыы чок. 
Кожуун чагыргазынче чагыглар киирерге, харыызын безин чорутпас. 2014 чылда эге школаның өөреникчилери сула шимчээшкиннер кылып турда, дээвиирниң бир кезээ буступ кээп дүшкен. Ол ынчан аас-кежик болуп уруглар кемдевээн. Эрткен чылын ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызы бистиң школавыстың спорт залын септээр даңзыже киирген. Ооң ачызында эрги шагның ыяш соңгаларын чук соңгалар-биле солуп, септеп чаарткан. 2020 чылда школавыс 90 харлаар”. Амгы үеде ында 687 өөреникчи бар. 
Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыгның 2 дугаар ортумак шко­лазының кабинеттеринде парталар биле сандайларның хөй кезии совет үении. Сандайларны боттарының күжү-биле септеп, будуп алырга-даа, элей бергени көскү. Арыг­ланыр черниң унитазтарын аңгылаваан болгаш сайгылгаан чок, караңгы. Школа кирер мурнунда орук демдектери тургус­тунмаан. 
Улуг-Хем кожуун чагырга­зының өөре­дилге эргелелиниң школа килдизиниң начальниги Шораана Кара-Сал арыгланыр черниң унитазтарын аңгылаан болгаш сайгылгааннарны солаан деп бүзүредип, арткан хажыдыышкыннарны май айга чедир шиитпирлээр дээрзин аазады. Эргижирээн өөредилге дерилгезин солууру-биле кожуун чагыргазының саң-хөө эргелелинче чагыгны база киирген. 
Үстүнде школаларның удуртулгазы чедер-четпестерин шаа-биле чайладып, федералдыг төлевилелдерже чагыгларын киирип, кызып-кылайып ажылдап турар. Оларның капитал септелге болгаш хөй акша-төгерик негеттинер ажылдар кылыр аргазы чок. 
Школалар муниципалитеттерге ха­маар­жыр болганда, хоорай, кожуун чагыр­галары харыылап турар адырынга дуза кадарының аргаларын өөренип болгу дег. Ук девискээрден депшип үнген депутаттар федералдыг программаларже төлевилелдер киирери-биле дузалажып, чүге деткип болбас деп.
Ниити-российжи Улусчу фронтунуң регионалдыг салбыры үстүнде 5 школаны хыналдага алган. “Төгерик столдуң” киржикчилери хажыдыышкыннарны чайладыры-биле чогуур албан черлери-биле кады сырый ажылдаарын дугурушкан. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.