1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ДҮҢГҮРЛҮГНҮҢ ЭЭЗИ

Барыын-Хемчик ко­жууннуң муңчу мал­чын­нарының бирээзи Шевер-оол Күжүгеттиң кыштап орар черинге чедер дээш, Кызыл-Мажалыктан үнгеш, Хөнделең суурга бир хире километр четпейн чыткаш, Кара-Хөлче чоруур орукче ээпкеш, ооң аайы-биле чоруптувус. 
Орук аайы-биле көрүп чоруу­румга, колдуу-ла кадар оъттуг, сарыг-сигенниг кырлаңнар, чоогалар, бичии-бичии ийлер. Мынчап кээрге, кандыг-даа малдың езулуг ораны, ылаңгыя хойга дыка-ла тааржыр черлерни эртип чо­рааш, малчынның аалынга чедип келгенивисти безин эскербейн бардывыс.
Кыштагның ээлери хоюн кадаргаш, өдээнче киирип турда, чеде бердивис. Малчынның кончуг делгем улуг кажаазынче шуу­жуп кирген хоюнуң хөйү дээрге шуут төнмес-ле чүве. Шынап-ла, муңчу малчын кижи-дир бо деп чүвени оон-на билип алдывыс. Кыштагның турар черин дыка-ла магададывыс. Кайы-даа талазындан чалым хаялар дуглап алган, кончуг ыжык черде бажыңны, кажааны туткан. Ынчангаш ол черни Yстүү-Ховунуң Дүңгүрлүг кыштаа деп адааны база таварылга эвес.
Малчыннар мал-маганын кажаалап, инектерин саап, бызааларын эмзирип, кажаа-хораазынче киирип каан соонда, оларның өөнче кирип, амданныг сүттүг сарыг шайын ижип, чемненип оргаш, малчыннар-биле элээн хандыр таныштывыс. Шевер-оол Шыыраповичиниң дооскан эртеми зоотехник кижи болду. Ол баштайгы күш-ажылчы намдарын 1983 чылда «Барлык» совхозтуң Хөнделең салбырынга өшкү-хой бригадазының зоотехнигинден эгелээн.
Ук ажыл-агыйга 1990 чылдарга чедир ажылдааш, ниитилел өскерлип, чаа үе-чадаже шилчип турар үеде хуу ажыл-агыйын чорудуп, араттай бергеннер. Олар 3  оглун, 2 кызын кижизидип өстүргеш, амыдыралдың ак оруунче үдеп кааннар.
Өөнүң херээжен ээзи Ольга Эртинеевна Кызылда күрүнениң башкы институдунуң физика-математика факультедин дооскаш, Хөнделең ортумак школазынга 30 чылда башкылаан. Ооң өөреникчилериниң аразында янзы-бүрү мергежилди чедип алгаш, төрээн Тывазының сайзыралы дээш үлүг-хуузун киирип чоруурлар хөй.
Күжүгеттерниң улуг оглу Шолбан Кызыл кожууннуң Кара-Хаакта база ада-иезиниң изин истеп, мал малдап, бодунуң арат ажыл-агыйын сайзырадып турар. Оолдарының ортунун республиканың чылгычылары, аът спортунуң сонуургактары эки билир. Ол дээрге «Тыва Республиканың алдарлыг аът соодукчузу» деп Тыва Республиканың Чазааның тургус­каны хүндүлүг атты республикага эң бир дугаар алган Менди Шевер-оолович Күжүгет-тир.
Мендиниң ажаап турар Калчан-Шилги аъды 25 километрге 2014, 2015 чылдарның республика Наадымнарының чемпиону. Кожууннарның демнежип алгаш, эрттирип турары Чадаананың Бора-Булак ховуларынга болуп турар аът чарыжының 3 дакпыр тиилекчизи. Ээзинге 4 машинаны шаңнал кылдыр эккеп берген аът болуп турар. Бо чылдың Наадымынга Меңги Күжүгеттиң чемпион аъдының сураа шуут дыңналбастаанын сонуургап, ооң ачазы-биле хөөрежип оргаш, айтырарымга, Шевер-оол Шыырап­ович мынчаар харыылады:
— Шынап-ла, мени эки таныыр аът спортунуң сонуургактары, чылгычылар ол дугайында менден база айтырып турдулар. Оглум Менди мээң-биле сүмелешкеш, бо чылдың Наадымынга ол аъдын салбааны шын чүве. Чаңгыс чылгычының өстүрүп, азыраан малы республиканың эң улуг чарыш маргылдаазынга улаштыр-улаштыр тиилеп, ээзинге 4 чиик автомашина шаңнал кылдыр эккээрге, кончуг өөрүнчүг, чоргааранчыг чорду. Ынчалза-даа бистиң респуб­ликаның аңгы-аңгы кожууннарында чылгы малды өстүрүп, бодунуң чылгызындан узун хемчээлге маңнаар, чыраалаар, челер болгаш саяктаар аъттарын маргылдааларга белеткеп турарлар хөй болгай. Ынчангаш ындыг чылгычыларның чарышка белеткээн малдарынга база арганы берип, оларның чарыш аъттары база шаңналче кирерге, ол чылгычыларга база улуг өөрүшкү, чедиишкин ышкажыл.Чүге дээрге Наадымның аът чарыжы улуг мөөрей. Ынчангаш чылгычы кижиниң хөй чылдарда аъдын хайгаарап, белеткеп келген улуг арга-дуржулгазының түңнели аңаа көстүр ужурлуг. Бо бүгүнү хандыр бодааш, улаштыр-улаштыр шаңнал ап турарындан база эпчоксунуп, оглум-биле сүмелешкеш, Калчан-Шилгини чарыштырбадывыс. Меңгиниң чемпион аъды ам 8 харлыг. Ынчангаш ол аът ам-даа спорттуң ол хевиринге сонуургактарны, чылгычыларны келир чылын база өөртү бээр боор – деп, ол харыылады.
Шевер-оол Шыыраповичиниң алыс эртеми зоотехник кижи болгаш, хой, өшкүнү, чылгыны кан­чаар өстүрериниң база ажаарының дугайында эртемге үндезилээн үзел-бодалдарын база чугаалап орду. Кижиниң бодунуң күжү-биле, кара дерин төп тургаш, өдээнге өстүрген малының күш-деңгели эки болурун онзалап чугаалады. Өдек-кодан аъды база ындыг. Чарыш аъдын «изиг оъттуг» дазыргай черге өстүрүп, кадарар болза эки. Дазыргай, даштыг черге өскен малдың даваннарының дуюглары бичии болгаш какпак болур. А элезинниг, шынаа, тайга эдээ черлерниң аъдының дуюг­лары машпак болур. Ол дүрген маңнаарынга шаптык болур дээр­зи билдингир.
Чарыш аъдын соодарының, ону  мөөрейге белеткээриниң дүрүмнери чер-черлерде база аңгы-аңгы. Маңаа кол-ла черни аътты кандыг черге оъткарары, суггарылгазы, оларның үе-шактары кол черни ээлээр. Чарыш аъдын колдуунда маргылдаа эгелээр мурнунда 1 ай бурунгаар белеткеп эгелээр.
Кажан чарыштырар үеге чедир 15 хире хонук артканда аътты изиг оъттуг черге сыдымының азы аргамчының хемчээли 10-15 метр хире кылдыр өртеп эгелээр. Оон эртенинде ол аът чүү хире оъттап каанын, өдээниң хөй, эвээ­жин база хынап көөр. Бир эвес оъттап каан чери эвээш болза, аргамчызының хемчээлин чоорту бичеледип-ле олурар. Эртенинде эки суггаргаш, баг­лаашка эккелгеш, узун дынынга баглаар. Кол-ла чүве аът чыдып албас кылдыр баглаар. Аътты шак-ла ынчаар 7-10 хонук иштинде улаштыр соодуп келирге, аъттың өдээ кадып, бичиилеп келир...
Малчыннарның кайызы-даа номнар, солуннар номчуурунга кончуг ынак улус болду. Эң ылаңгыя республикада, Россия­да, делегейде чүү болуп турарын «Шын» солуннуң арыннарындан номчуп, билип ап турарлар. Ынак солунунуң келир чылгы чагыдылгазын шагда-ла кылып алган улус болду. Малчыннарның солун чугаазын дыңнаар дээш, үе эрткенин билбейн барган болдувус. Дээрде сылдыстар  четчележи бергенде Дүңгүрлүгнүң малчыннары-биле байырлашкаш, Кызыл углай чоруптувус.
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.