1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИС ЧОК ЧИТПЭЭН

Ада-чурттуң Улуг дайынынче чоруткаш, дайын шөлүнден  ээп келбейн барган акывыстың адын Улуг-Шыыр Бегзиевич Түлүш дээр. Ооң кырган-ачазы Канчын-оол Койгунакович Түлүш он ажы-төлдүг чораан: Бегзи, Халаа-Сүрүн, Арапсал, Хапылаң, Буян-Хөө, Монгул-оол, Часкалбаа, Осурбаа, Шактар-оол база  Хорагай. Чеди оол болгаш үш кыстыг чораан улуг өгбевистиң ажы-төлдерин, оларның уругларының  амгы салгалдарын, чеже-даа орта билишпес болзувусса, каттыштырып чоруур чаагай сеткил бар. Ол чүл дээрге, бо көвей алышкыларның эң улуу болур Бегзи Канчын-ооловичиниң улуг оглу фронтучу Улуг-Шыыр акывыс дугайында чырык сактыышкын…

Өвүрнүң Чаа-Суур  Торгалыгдан дайын-чааже чоруткан дөрт Түлүштерниң кайызы-даа төрээн Тывазынче ээп келбээн. Улуг акызы фронтудан ээп келбейн баарга, ооң кады төрээн дуңмазы Биче-Шыыр Бегзи­евич акызын сураглап эгелээн. Уурук-сууруктап чанып кээп турган  фронтучуларга  дайын шөлүнге  ооң акызын көрген ирги бе дээн идегел-биле барып ужуражып, автобус, машина дозуп-даа чорааш, четкеш кээр. Бир катап улустуң Чолдак-Комбу деп адаары акый сугга трактор мунуп алгаш барган. Малчын аал болгаш чедер чери ырак, берге турган боор. Ол улус-биле чугаалажып оргаш, чаа-дайын шөлүнге тулчуушкун кандыг янзы эртерин, кижи чиде бээр хире ындыг улуг аърга-даш бар чүве ирги бе деп ылавылап айтырар. Биче-Шыыр Түлүшевич алыс боду үжүк-бижикти шыырак билир, номчуттунар кижи чораан болгаш  акызы дайынга ис чок читкен деп медээге шынзыкпас турган. Бистиң бажыңга дөрде столга «Тываның төөгүзү» деп ном көскү черде чыдар. Ында эки-турачы танкистерниң чуруун бо-ла ажыдып көре бээр. «Бодаарымга, мээң акым бо-ла-дыр. Адын канчап чазып каан улус боор» деп бир кижиниң чуруунче айтып алгаш, чугаалап органын сактыр мен. Бир катап Чаа-Хөл чурттуг  фронтучуга   ужуражып­­та­йн дээш чорупкан. Ол кижи база душпаан болган. Ынчалза-даа ачамның ындазында  өөрүшкүлүү аажок боорга айтырган мен:

— Акыңны тыппаан-даа болзуңза, чүге амырап тур сен, ачай?

— Уруум, онза кижи-биле таныжып алдым. Берге-даа эр барды ийин. Ады бе­зин тускай — дээш, оозунуң адын тыппайн барган. Чүү шаг болганда алгыра берди: — Хлеб! Сөөлүнде дыңнаарымга,  ындыг аттыг акый Чаа-Хөлге чурттап турган чораан.

Улуг-Шыыр Түлүш  чаңгыс суур чурттуг эжи Мезил-оол Түлүш-биле кады дайын эгелей бергенде, баштай ревшеригге албан-хүлээлгезин эрттирген. Ынчан ол 25 харлыг турган. Чээрби харлыындан тура Тываның революсчу аныяктарының эвилелиниң кежүгүнү, 1941 чылда ТАРШ-че келдирткеш, 1943 чылда улаштыр-ла фронтуже  аъттаныпкан.1944 чылдың февральда Ровенщина  дээш  кадыг-берге тулчуушкунга маадырлыы-биле мөчээн.  Дубно хоорайда акы-дуңма чевээнде хөөржүткен деп Украинаның Деражно суурда школада  Ада-чурт шинчилел музейиниң төөгү башкызы Ярослав Емельянович Вой­щенко  чагаада бижээн.

Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчи­ле­ри­ниң аттарын бижээн «Книга памяти» деп номдан сөөлүнде тыпкаш, көөрүмге, «мотострелковый» дээр шериг кезээниң анаа дайынчызы, ис чок читкен деп  Улуг-Шыыр Түлүштүң адының дужунда бижип каанын номчаан мен. Мээң ачам, фронтучунуң дуңмазы, акызының дугайын­да ис чок читкен деп албан-езузунуң дыңнадыы кээрге, аңаа бүзүревейн, кижи канчап чиде бээр чүвел дээш акызын сураглап, дилеп чоруп турганы ол. Да­йын шөлүнге ис чок читкен дээрге, өлүглерниң-даа, дириглерниң-даа аразында ады чок болуп турган-дыр ийин. Ачам чок апарган соонда элээн чылдар эрткенде, душ бооп, «Шын» солунга бир эки турачының сактыышкынын  номчуурумга, «Эштеривис Улуг-Шыыр Түлүш дээш каш кижи ол  кадыг-берге тулчуушкунга чок болган» деп каан боорга, дыка өөрээн мен. Бистиң фронтучу акывыс төрээн чери Өвүрнүң, төрел тыва чонунуң адын сыкпайн, кара бажын чоннуң хосталгазы дээш  хары черге дайын-чаага салган-дыр деп бодап каан мен. Аңаа уннаштыр Украина чурттуг Деражно суурда башкы Ярослав Войщенконуң акывыстың хөөрү Дубно хоорайда чевегде деп бижээни  бистиң Түлүш аймактың хөй төрелдериниң сагыжын аяс кылдыр арыглап, кажан-на ийик бистиң ажы-төлүвүстүң кайы-бирээзи ынаар чедип, төрээн чериниң довураан чедирип,чажып каар боор дээн идегелди оттуруп кээр. Ол ышкаш адын-сывын шын айтып турарын бодаарга, акывыстың документилери ол черде музейде чыдыр ирги бе деп база идегеп турар мен. Бо хүннерде Деражно суурда чүү болуп турар ирги дээн бодал-биле интернет кирип, школаның чурт-шинчилел музейиниң сайтызынче кирген мен. 2013, 2014 чылдарның эрги медээлери бар, 2015 чылдың каш медээзи бар-даа болза, бистиң таладан чоруткан медээлер бар чораан. Ровно, Дубно дээш дилээримге, тыва эки турачылар дугайында чүү-даа чок азы номчуттунмас кылдыр дуглап каан боор. Украинада дайын болуп турарын шупту билир болгай бис. Моон соңгаар байдал канчап баарын манаар апаар-дыр  бис .

Дайынга чораан улус «үгер-боо адыыш­кыннарындан чер сиртиңейнип, ыш-бус, довурак-доозундан хүн көзүлбейн баар коргунчуг» деп чугааларында  кижи шыдажыр арга чок берге байдалда дайзын-биле удур туржуушкунга амы-тын, аал-оран, Ада-чурт дээш  адаан-өжээнниг сегиржип алыышкын бар дээрзин бадыткап турар шын бар. Тываның эки турачылары кезээ мөңгеде бистен ырап чорупкан. Ол шын харын.Ынчалза-даа май 9-та Улуг Тиилелгениң чыскаалынга оларның ажы-төлү, салгалдары «Өлүм чок полк» деп хемчегниң кыйгызы-биле чоок кижилериниң чуруктарын тудуп алгаш, Тиилелгениң чыскаалынга базып эртерлер. «Чыскаалывыс одуруунда чыккыладыр базып чорлар» дээн  сүрлүг чараш ырның сөстеринде дег, Өвүрнүң дөрт Түлүштериниң Ары-Торгалыгда, Чаа-Суурда салгалдары  чүреккир, угаанныг, туруштуг өгбелериниң чуруктарын тудуп алгаш, чыскаалга  киржирлер. Чүгле ынчан бистиң чоок кижилеривис ис чок читпейн, кезээ мөңгеде маадырлар бооп, дириг артып каарлар.

Галина Маспык-оол.

Чурукту хууда архивтен алган. 

«Шын» №49-50 2015 чылдың май 9

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.