1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАМ-ХАЙЫРАЛДЫГ ЧУРТТААР

Эргижирээн болгаш озал-ондактыг чуртталга ба­жыңна­рындан хамаатыларны өскээр көжүрер программаны боттандырары-биле Кызыл хоорайның Спутник микрорайонунда хөй квартиралыг чаа бажыңнарны ажыглалче чоорту киирип турар. Ооң бир дугаар чурттакчыларынга дүлгүүрлерни эрткен чылдың ноябрь 24-те тывыскан. Ооң соон­да бо чылдың март айда чоннуң «Шанхай» деп адаары девискээр­де чамдык бажыңнарның чурттакчыларын база ынаар көжүрген. 
Кандыг-даа оран-саваның ишти-даштының  байдалы ооң чурттакчыларындан дорт хамаар­жыр. Бо бажыңнарны чаа үениң сайзыраңгай төлеви­лелдеринге даянып кылган болгаш, даштыкы хевири безин чараш, аянныг. Бир хүн ынаар­ көшкен чурттакчылар чаа бажың­нарынга таарзынган бе дээрзин сонуургап аалдап чедип, олар-биле ужуражып чугаалаштым. 
Убса-Нур кудумчузунуң беш каът бажыңының чанынга келиривиске, 6 дугаар подъезд даштында элээн каш кижи чыглып алган тур. Чанынга чоокшулап келгеш, чүнү кылып турарын сонуургадым. Подъезд эжии салып турар болдулар. Мону кымнар кылып турарыл деп айтырарымга, чурттакчылар боттары өг-бүле бүрүзүнден 6 муң рубль чыггаш, домофоннуг, видео-камералыг, 120 муң рубль өртектиг нарын эжикти садып алгаш, салдырып турар болдулар. Ол хире улуг түңнү чыыпканын бодаарга, бо подъездиниң чурттакчыларының эптиг, найыралдыы, кызымаккайы билдингир. 
Чурттакчыларның чугаазы-биле алырга, бажыңнарның подъездилериниң эжиктери бөдүүн, дээк чок болганындан, кандыг-даа кижи кирип келир. Чамдыкта кежээки үелерде эзирик аныяктар база чыглыр. Оларны чеже ойладыр, дөмей-ле хоржок. Ынчангаш чаа бажыңын “чалатпаан” аалчылардан камгалаары-биле подъезд эжиин дээктиг, тускай эжик-биле солуп турарлары ол. 
Подъезд иштинче кирип келирге, эжик аксында ханада чарлалдар болгаш медээлер азар булуңну кылган, соңгалар баарында янзы-бүрү тарымал чечектерни өстүрүп турар дээш черле арыг-силигни тудуп турары көскү. Почта хааржактары амдыызында чок, ону салып бээр кылдыр дилег киирип каан, удавас салыптар боор деп чурттакчылар демдегледи. 
Тууйбу-биле туткан бажың­ның даштын амгы үениң өңнүг тускай плиткалары-биле чараштаан. Ажыглалче киргенден бээр үр-даа эвес үе эрткен хирезинде оларның чамдыызы чарлып-чирлип калган болду. Канчап үрели бергенин айтырарымга, опчок-тенек бичии оолдар даш октаптарга, чарлып калганы ол-дур деп харыыладылар. Ол-ла плиткалар-биле эрткен кыжын бир таварылга болганын база сактып чугааладылар. 
Дүне хамык чурттакчылар удуй бергенде, бажың кыдыынга орус маркалыг бир чиик машина халдып келген соонда, ийи аныяк оол үне халып келгеш, бажыңның даштында чараштап каан плиткаларны адыра берген. Ол үеде чурттакчыларның бирээзи угбай бир-ле чүве сок­тап турарын дыңнап кааш, үнүп келгеш, оолдарны эскерип каан. Чүге ол плиткаларны адырып турарыңар ол деп айтырарга, бис бо бажыңны кылып каарывыска, бистиң шалыңывысты чедир төлеп бербээн, ынчангаш катап үрээривис ол-дур деп харыы бергеш, машиназынга олурупкаш, дезип ыңай болганнар. Экизи көрген, чүгле 3 плитканы адырып четтикен. Ол угбай үнмээн болза, та чежезин адырып аппаар турган. Моон алгаш көөрге, бо чараш бажыңнарны кылган ажылчыннарга оларның даргалары акша-шалыңын чедир төлеп бербейн турганы илдең.
Даштын уруглар ойнаар­ шөлчүгеш чок. Ону кылыр дээн чери-ле боор, элээн улуг де­вискээр­де элезин төп, белеткеп каан. Ында чүгле кыжын уругларның ойнап турганы ыяш-биле кылган чуңгу бар. Амгы үеде бажыңнарның чаштары ында ойнап турар. Бажыңнар даштында агаарлап олурар сандайлар база кылдынмаан. Уруглар ойнаар шөлчүгешти, агаарлап олурар сандайларны чоорту кылыптар дээрзинге чурттакчылар идегеп турарлар.
Бо подъездилерде Дружба кудумчузундан көшкен хамаатылар база бар болгаш, чамдык кожалар бот-боттарын таныжар. Олар эптиг, найыралдыы-биле дугурушкаш, неделяның дыштаныр хүннеринде бажың девискээриниң богун арыглап аштап ап турар. Чайгы үеде бажың чанынга чараш чечектер тарыырын база дугуржуп алганнар. 
— Бээр көжүп келириңерге кандыг-дыр? — деп, чурттакчыларга айтырыг салырымга, Надежда Балчий: “Эрги ба­жыңывыс чогум эки турган: хоо­райның төвү, садыглар чоо­гунда, парк чаны болгаш, уруглар ойнадып, агаарлаарынга база эптиг. Ындыг-даа болза, бажыңның ниити байдалы озал-ондактыг. Аңаа 4 өрээлдиг квартираларга чурттап турган кезек чурттакчылар мында 3 өрээлдер алдывыс. Чеже-даа 3 өрээл болза, бажыңның хемчээли улуг, делгем. Ынчангаш чаа бажыңнарже көшкенивис эки болган” – деп харыылады.  
“Чурттакчы чоннуң оран-савазынче көрнүп, оларны таарымчалыг байдалдыг чаа бажыңнарже көжүрүп турарынга өөрүвес аргам чок. Ол дээш Чазак Баштыңы Шолбан Кара-оолга четтиргенивис илереттивис. Чүү деп чугаалаар боор, дыка эки, чараш бажыңнарже бисти көжүрген-дир. Ону ам ол-ла хевээр камнап эдилээри, чурттакчылардан дорт хамаар­жыр. Чаңгыс-ла хараадаар чүвем: ногаа тарыыр шөлдер чок артканывыс” – деп, 86 харлыг кырган-ава Делгер Чамбаловна Ендан чугаалады. Эрги чурттап турган бажыңының девискээринге чурттакчылар, бичии-даа бол, ногаа тарыыр шөлдерлиг, чүү-хөө шыгжаар аңмаарлыг турган болдулар. Хүн чылып, ногаа олуртур үе чоокшулаарга, эрес-кежээ кырган-ава ногаа тарыыр ажыл-агыйын чоктап олурары илдең.
Квартираларның иштики байдалын сонуургадыры-биле чурттакчыларның бирээзи болур Саяна Эрес-ооловна бисти бажыңынче чалап, экскурсиялатты. Бажың ишти дыка чылыг. Арыгланыр, чунар, чемненир, дыштаныр, удуур өрээлдерниң улуг делгеми аажок. 3 өрээлдиг квартираны ийи таладан хүн чылыдып турар. Ханада чыпшырган обойларның чамдыызы, чер шимчээшкини болган чүве дег, чарлыгылай берген. Чаа кылган бажыңны эки одап эгелээрге, кургааш, чарлып турар чадавас деп чурттакчылар чугаалады. Кыштадыр изиг суг чок турган чурттакчыларны чоокта чаа изиг суг-биле хандырган.   
 “Хоорай иштиниң өске каът бажыңнарында дег үстүкү каъттарның чурттакчыларынга бок бадырар хоолайларны кылбааны багай-дыр. Бокту бирги каътче баткаш, октаар­ апаар” — деп, бир чурттакчы хомудалын илеретти. Киргеш, көрдүм, шынап-ла, бок төп бадырар тус­кайлаан хоолай чок болду, чүгле бирги каътта бичии өрээлчигеш иштинде контейнер бар. Ындыг-даа болза, бертик-межел, улгады берген кандыг-даа улус турар, оларга эптии-биле бок төп бадырар хоолайны кылып каан турган болза, улам эки ийик. Ооң-на ужуру дээн ышкаш, чамдык подъездилерниң үстүкү каъттарының чурттакчылары чадалар чанында боктуг хаптарын олчаан салгылап каан чыдыр. Чурттап олурар оран-савазын арыг-силигге тудуп шыдавас, ону камнавас кызыы угаанныг чалгаа­пайлар ында бары билдингир. Ындыгларның хайы-биле үр үеде ажыглап болур хире быжыг, чараш бажыңнар дораан-на элеп, сандарааш, эргижирээн, озал-ондактыг бажыңнар санынче кирер ужуру ол. 
Оон аңгыда чурттакчылар ыргак бажыңның бир чартыының 2-3 хире соңгаларында өрттенип турган кара истерже айтып, каш хонук бурунгаар көк хүндүс бир улустуң чемненир өрээли өрттенип турганын чугааладылар. Ол дугайында тодаргайлаарымга, таптыг билир кижи тывылбады. Өрттенип турган бажыңның эжиин соктаарывыс­ка, ажыл шагының үези турган болгаш, кижи чок болганы ол боор, кым-даа ажытпады.
Чурттакчылар-биле ужура­жыл­ганың соонда байырлажып тура, элээн хөй чүүлдерни сайгаржып чугаалаштывыс. Спутник микрорайону хоорайның хөй чурттакчылыг черлериниң бирээзи болганда, аңаа улуг садыг төптери, агаарлап, дыштаныр бичежек садтар, уруглар ойнадыр спортчу комплекстер, эмнелге черлери чоорту ажыттынып келири магатчок. 800 ажыг уруг өөренир школа тудуун кылып турар, уруглар сады база ажыттынган. Черле бо районнуң сайзырап турары каракка көскү. 
Ниитизи-биле алырга, чаа бажыңнарда чедер-четпестер бар-даа болза, ооң ээлери чаа бажыңнарынга таарзынып, эки үнелелди берип турарлар. Ооң чурттакчылары көшкен черинге чоорту чаңчыгып, боттарының чурттап олурар оран-савазын камнап, чаагайжыдалгазын док­таамал кылып чурттаар боор дээрзинге идегеп каалыңар. 
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.