1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КАЪТТАНГАНЫ-ЛА ДЭЭРЕ

Бо чылын декабрь ай Сибирьге улуг сооктардан эгелээн. Красноярск крайда –40 градус дээрге, ол соң-даарта Тывага келир-дир ийин деп турувуста, шынап-ла, кончуг соогун манатпаан. Кайы-даа чылын кыштың үш айында Тывага соок дыңзываан деп чүве черле туруп көрбээн. Ынчангаш идик-хеп-биле чылыгланырының айтырыы биске бирги черде турар.
Кыжын кандыг хеп кедип турар бис? Ол дугайында эрткен чылын база бижип турган кижи болгай мен. Ынчан Тываның соо­гу Кыдыккы Соңгу чүк-биле дең болуп турарын, Якутияда Оймякон деп черде сооктуң ортумак деңнели январь айда –46, хире-хиреде –50 ажа бээрин, Тывага база –50-даа чеде бээрин онзагайлаан мен. Чүге дизе кыжын биске соок ыяап-ла дыңзыыр, ылаңгыя чыварлыгда казыыр 20 ажарга-ла безин дидиренчиг. 
Кажан-даа эскерерге, аныяк­тарның, элээди оолдарның курткалары чолдак, дөңмек ортузу бе­зин четпес болурга, күжүр төл­дерни, мындыг соокта бел-кежинде курткалыг, пөс чүвүрлүг канчап шыдажып чоруурлар ирги деп бодаар мен. Чолдак хептиң адаандан соолаңнады үрер-ле болгай. Чүвүр иштинге чеже катташкы кедип болурул? Улуг дизе-ле, ийи боор, бо ажы-төл оон хөйнү кедер бе, оон аңгыда хөй каът хеп эгдинмес-дүгдүнмес болгай.
А садыгларда болгаш рынок-базаарларда Тываның соок кыжынга шоолуг таарышпас, эки чылыглаттынмаан чолдак курткалар садып турар. Кыс уругларның тоннары база дискек четпес, дөмей-ле чолдак. Ол хөөкүйлер база ийи хире колготки, рейтуза кедер. Дискектери, дөңмээ кезээде доңуп чоруур. Назылап кырый бээрге, бут, дискек аарыыр чүве ында-ла болгай.
Күштүг сооктардан чүгле езулуг дүктен болгаш ылап-ла кештен кылган хептер камгалап шыдаар. Курткаларның иштинге синтепон эвес, а дүк салган болза эки. Амгы үеде куртка, тоннарны холлофайбер дээр синтетиктиг материал-биле чылыглап турар. Бо материал синтепонга көөрде, деңзизи чиик, чылыг, борбакташпас. Ынчалза-даа хой дүгүнге каяа чедер ийик. Бир эвес куртканың иштинден дүктүг свитер, джемпер кетпес болза, соок-ла. Куш чүглеринден хептиң өртээ аар, ооң дүктери шиштелип үнгеш, кижиниң хевинге чыпшынар, оозу анчыг.  
А ол-ла үеде кайгамчык эки материалдар Тывада бар: ол дээрге мал-маганывыстың кежи база дүгү. Ылаңгыя хой кежи болгаш ооң дүгү-биле чылыг­ланыр болза магалыг-ла. А бис алгыларны колдуунда-ла үндүр октап турар бис. Кеш, дүк болбаа­зырадыр фабрика, бүдүрүлге чери мында чок. Шаан­да кеш-тон фабриказы турган, ону өрү көдүрүп, сайзырадып шыдаваан бис. Ол ышкаш хевис кылыр фабрика турган, ол база олчаан кагдынган. Ынчан кылып болгу дег турган дуб­ленка бистиң кыжывыска арай таарышпас: деңзизи аар, чылыг туда албас. Ол ышкаш нутрия, кодан, тарбаган, ас ышкаш өске-даа аң-мең кежинден чуга шуба тон чылыг эвес. Ол хамаанчок хой кежинден (таарып каан мутон) шуба безин бистиң кончуг сооктарывыста шоолуг чылыг бербестей бээр. Кешти экидир, чымчадыр эттеп кылбаан болза, аар база болур. А кылын дүктүг дилги, бө­рү, киш кежинден чылыг шубалар келбейн турар болгаш өртээ дыка аар. Оон аңгыда селбегер дүктүг тоннар кижи бүрүзүнге таа­рышпас, дурт-сыны узун, чиңге улуска чараш көстүр. Бисте хөй-ле тоннар норка кежинден. Ооң чылыг бээри ортумак, кештиң шынарындан кол хамааржыр, бистиң сооктарывыска колдуунда ажырбас деп болур, ынчалза-даа өртээ улуг. 
Ынчангаш амгы үениң модазын езугаар аныяктарга, элээ­ди ажы-төлге чылыг, чиик, чараш курткалар, тоннар херек. Ол дээрге «пуховиктер» деп адап өөрени бергенивис, демги-ле хептеривис ол-ла болгай. Чүгле куш чүү, холлофайбер азы синтепоннуң орнунга хой дүгү тырып каар турган болза, тулган-на чылыг болур ийик. А хой дүгү бисте-ле болгай, ынчалза-даа ону ажыглап билбезивис кончуг. Ынчангаш ажы-төл кылымал материалдыг чолдак курткалар, тоннар кедип чоруур. Оода оолдарга дискээнге чедир узун парка тоннар, хой дүгү-биле чылыглаан чүвүрлер турган болза.  
Бо күзүн театрга «Русский силуэт» деп чуга хептерниң мода көрүлдези болуп турган. Тыва Чазак ону аажок деткип турар чораан. А биске «Тувинская зима» деп хүннүң кедер чылыг хеп көрүлдезин организастаза чогуур­ болгу дег. Экономика, Көдээ ажыл-агый яамылары кышкы хеп даараар биче бүдүрүлгелер ажыдарынга деткимче көргүскен болза. Аныяк­тарга тааржыр чылыг хептерни хат өттүрбес тыва кылын торгулар-биле каастап тургаш, канчаар-даа кылып болур. Сагышка безин чуруптарга, талантылыг модельерлерниң чогаадыкчы делгемнеринге кызыгаар чок. Ынчан кышкы хеп чүгле Тываныы деп онзагайланып ылгалыр. Че, мында эккеп турар аң бышкактарындан улуг өртектиг унты идиктер бар-дыр, ону Тывага хой кежинден чүге кылып болбас деп, демги-ле тыва торгулар, суг чинчилер-биле каастап алыр. Алгыны будуп, таа­рып тургаш, унтыларны эр-даа, кыс-даа улус­ка кылып болур. Күзээр болза, чүнү-даа бүдүрүп шыдаар шевер мастерлер бисте бар-ла болгай.
Ам дээрезинде ада-иелер ажы-төлдүң кышкы идик-хевинче улуг сагыш салыр, оларга чүгле хөлчок чылыг хеп садып бээри чугула. Доңуп-дожаарга, күштүг соок организмниң чылыын үндүр сорар, иммунитет кошкадыр, эр улустуң простатит дээр аарыы колдуу оон тыптыр. Ооң ужун чолдак, чуга куртка кеткен оолдарны көөрге, сагышсыранчыы-ла кончуг. Соок­тан бүүрек, боос­таа когараар, сөөк-даяк аарыг­лары, артрит, артроз, остеохондроз, бронхит, астма, неврит, нев­ралгия дээш оон-даа өске аарыглар тыптып болур.
Шаанда авам: «Соокта каас чок» дээш, каъттандыр кеттинерин албадаар чүве. Шынап-ла, кышкы соокта канчаар кеттинерин ылап билири чугула. Амгы үеде чымчак дүк холумактыг иштики хеп аймаа бар, «термобелье» дээр. Өртээн аарзынмайн, ону садып алырын кызыдар. Ооң чылыг тудары болгаш дер сиңирери эки. Иштики хеп хос болбас, эът-кешке чыпшыр турарга, чылыг болгаш даштындан билдирбес болур. Свитер, джемпер иштинге майка, футболка, оон узун чеңниг футболка кедер. Оолдар кальсон, рейтуза каъттаныр. Соок күштүгде, хөй каът херек. Мойнунга дүктүг шарф, бөрт (ийи каът), алгы бөрт болза, улам чылыг. Салаалыг эвес, муңгаш ийи каът хол-хап кедер.
Бир кол чүве – будун доңур­базы. Кышкы идикке чылыг оът салып алыр, чылыг уктар-биле каъттаныр. Бут доңарга, боостаа аарыыр, думаа-ханаа, ОРЗ, ОРВИ деп чүвелер келир. Идик эрги, чылыы үнүп калган болза, оъдунуң адаанга горчичник салып алза эки. Носки кырындан целлофан хап кедип алыр деп сүме-даа дыңнаан мен. Доңуп аарыыр орнунга хамаан бе, кандыг-даа арганы ажыглап болгай-ла. Школада башкылар ажы-төл канчаар хептенгенин эки хайгаарап көрүңер. Чамдык арагалаар, чогумча чок өг-бүлелер чылыг идик-хеп хамаанчок, чемге чединмейн олурза хөңнү. Улуг-даа, уруг-даа кижи эки чемненир, чылыды хептенир херек. Черле соок-чыварлыгда камнанып, оваарымчалыг болуру чугула. Бүгүдеге бо чылдың кышкы үш айын аарып-аржывайн, хүр-менди ажып алырын күзедим. 
Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.