1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОЛ КИЧЭЭНГЕЙНИ - ХОЙ ООЛДААШКЫНЫНЧЕ

Чеди-Хөлдүң Чал-Кежиг суурнуң «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң 2016 чылдың киржикчилери Чойган, Инна Араптаннарның өг-бүлези кышты хүр-менди эртип турар. Оларның кыштаа Кадыр-Орук деп озалааш черде. 
Кыштагның девискээринде улуг чараш чаа туткан кажаа, бажың, ооң чанында шыгжамыр аңмаары ырактан-на көстүп турар. Бажыңның чанында багда улуг кара ыттың дүрзү-хевирин безин көөрге, сүртенчиг, тыва уксаалыг ыттарга дөмейи кончуг, коданчы, ээргизи аажок, ээлериниң езулуг бүзүрелдиг ыды дээрзи билдингир. 
Аныяктарның өг-бүлезин Чал-Кежиг суурнуң чурттакчы чону 2016 чылдың эгезинде болуп турган хуралдарга хөй-ле кордакчыларның аразындан шилип алганнар. Оларның кажаа-хораазын, бажыңын тударынга чоок төрелдери, суурнуң ажыл-ишчи чону демнии-биле дузалашкан. Улуг делгем мал кажаазы, чурттаар бажыңының ишти-даштында немей кылыр ажылдар бар-даа болза, оларны чоорту кылып алыр. Амгы үеде эң-не кол чүве хойларның чаш хураганнарын чидириг чокка камгалап алыры. 
Хойларның оолдап эгелээри апрель ай үези, ынчалза-даа аныяк малчыннарның коданынга март 8 байырлалында эр хураган төрүттүнген. Байырлал хүнүнде баштайгы олчазының көстүп келгени, улуг белек болган. Малдың өзүп көвүдээри ооң баштайгы оолдарын кан­чаар камгалап алырындан дорт хамааржыр болганда, кол кичээнгейни чаш хураганнарже угландырар дээр­зин аныяктар эки билип турарлар.  
Аныяк малчыннар 4 харлыг Амыр, Менди деп оол, кыс ийис­терлиг. Оларын “чагыг езугаар төрүттүнген чассыгбайларым” деп аныяк ада чассыдар. Чаш хураганнарның төрүттүнерин бичии сакманчылар четтикпейн манап турарлар. "Кижи болуру чажындан" деп үлегер домакта дег малчыннарның уруглары чажындан тура малга ынак, мал ажылын билир кылдыр өзер дээр­зи чугаажок.
 Ада-ие иелээн чүгле мал кадарары-биле аалга олуруптар болза, оларның өг-бүлезин кым азыраар боор. Кандыг-даа өг-бүлеге чурттаар акша ажылдап алыр ажыл херек. Ынчангаш Инна Араптан малын азыравышаан, Чал-Кежиг суурнуң “Малышок” уруглар садында кижизидикчи башкы болуп ажылдап турар. Ол Кызылдың башкы колледжиниң доозукчузу. Оларның уруглары авазының ажылдап турары уруг­лар садынче барып турарлар. Кыштаа суурдан ырак эвесте турар болгаш, авашкылар эртениң-не суурже чоруп каарлар. А Чойган боду хойларын хайгаарап, кадарары-биле аалга хүнзээр. 
“Суурувустуң чону бистиң өг-бүлевисти “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелиниң киржикчилери кылдыр шилээш, деткээн чүве болганда, оларның идегелин чидирбейн, 200 баш хойларывыстың оолдарын онча-менди камгалап алыр дээш, бар-ла күжүвүстү салыр бис. Ол ышкаш Тыва Чазактың болгаш Көдээ ажыл-агый яамызының тургусканы төлевилелдиң ачызында бис ышкаш бут кырынга чаа туруп турар дыка хөй аныяктар деткимчени алганы өөрүнчүг” – деп, Чойган чугаалаар. 
Кыштаг девискээринден ырак эвесте хем агып чыдар, арыг иштинде кара-суг база үнүп чыдар болгаш, Араптаннарның өг-бүлези суг хандырылгазы-биле бергедээшкин чок. А чырык айтырыы  харын нарын. Уруглары чаш болгаш, электри шугумун киирип кээрин четтикпейн манап турарлар. Амгы үеде автомашина аккумуляторунуң дузазы-биле бүлүртүң чырык кожуп алганнар. Кыш эртип, хүн херелдери дыңзый бээрге, боттарының садып алганы хүн батареязын ажыглай бээрлер. Ындыг-даа болза чиик өртектиг, күштүг эвес хүн батареязы болгаш, чүгле сайгылаан чырыынга-ла өй. “Оода телевизор көөрүнге, телефон зарядтаарынга чедер хире хүн батареязы турган болза, чүгээр ийик” — деп, аныяк малчын демдегледи. 
Бажыңны чаа кескен, өл ыяш-биле туткан болгаш, шык, соок болган. Кышкы үеде чүгле от күжү-биле турар. Ынчангаш чылый бээрге бажыңның ишти-даштындан чылыглап алыр деп планнап турарлар.  
Төлевилелдиң негелдези езугаар 200 баш хойну кыштадырынга 4-5 машина ишти сиген херек турган. Амдыызында малчыннар 2 машина сигенни дүжүрүп алганнар. Чеди-Хөл кожуунда бо кыжын кылын эвес хар чагган болгаш, малды хүннүң одарладып, кадарар арга бар. Амгы үеде мал чеми эвээжээн. Баштайгы көк үнгүжеге чедир ол хире мал чеми четпес ышкаш боорга, аңаа немей пресстеп каан сигеннерни бичиилеп немей садып, курлавырлап ап турар болдулар. 200 баш хоюндан аңгыда кадарчылаарда мунар бир ажылчын аъттыг. Аңаа база сиген херек апаар болгай. 
Арга-дуржулгазы эвээш малчыннар кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң ажылдакчыларының доктаамал хайгааралында. Кыштагда соталыг харылзаа бар болгаш, малдың канчаар кыш ажып турарын, аныяктарның кайы хире чурттап олурарын хүн бүрүде соталыг харылзаа дузазы-биле билип ап турарлар. 
Часкы үеде бөрүлерден оваар­ныры база чугула. “Хой кадарып чоруурга, чоок кавыда бо-ла бөрүлер истери көстүр, а чамдыкта одар чоогундан халып эртип-даа турар. Оларны хойже чоокшулатпас дээш, үргүлчү кичээнгейлиг хайгаараар апаар” – деп, аныяк малчын чугаалады. Ынчанмайн канчаар, кол-ла чүүл малдың баш санын чидирбес дизе, бөрүлерден оларны камгалаар. Чойган Араптанның бодунга бүзүрелдиин, бурунгаар көрүштүүн эскерип көөрге, езулуг улуг малчыннардан дудак чок деп болур. Каш чыл эртерге олар суурунуң чонунуң бүзүрелин бадыткаар төлептиг ажыл-ишчи малчыннар апаар дээрзинге бүзүреп болур. 
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ. 
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.