1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОЛ СОРУЛГАВЫС - САЛГАЛЫВЫС

Сөөлгү үеде ойнаарактар театры­ көскү чедиишкиннерни янзы-бүрү мөөрейлерге чедип ап турар. Ынчангаш Ойнаарактар театрының директору Саян Монгушту редакция­же чалаан бис. Ооң-биле болган  ажык чугааны бо үндүрүлгеде чырыттывыс. 
 
— Чедиишкиннериңер дугайында чугаалап бээр силер бе, Саян Оюн-оолович?   
— Каш чылдар  иштинде театрга ажылдааш, мындыг чүве эскердим: чылдың бир дугаар чартыында шоолуг-ла идепкейлиг эвес,  эгелеп чадап, шиилер белеткеп чадап туруп-туруп, а ийиги чартыында тура-соруувус, идепкейивис хайныгып, ынаар-мынаар мөөрейлерге бодувусту көргүзер  дээш-даа эвес, а өске улустуң ажылын көрүп алыр дээш чеде бергеш,  боттарывысты көргүзүп каапкаш келир улус болдувус.  2014 чылда Москвага, а 2015 чылда Чита хоорайга, 2016 чылда Красноярск хоорайга, 2017 чылда Улан-Удэге  мөөрейлерге киришкеш, шаңналдыг черлерни алдывыс. Мөөрейге киржир дээш-­даа белеткенмес, а анаа-ла   байгы кылыр ужурлуг  ажылывысты көргүзер улус бис. Шиини «дежурный» кылдыр кылбайн, а бир-ле солун чүүлдер чогаадып, немээш, көргүзеривиске, чон үнелээр боор чорду. Чижээлээрге, Улан-Удэ хоорайга эрткен фестивальга  өгбе чогаалчывыс Степан Сарыг-оолдуң “Белек” деп чогаалын шилип алгаш ойнаан бис. Ол дээрге театрга ойнаар­ кылдыр бижиттинмээн чогаал болгай.  Бир тускай стильдиг кылдыр тургузуп каанындан, “тергиин” деп шаңналды бергени ол боор. Фестивальдың жюри даргазы Давид Семенович Бурман “Тыва театр биске чаа ажыдыышкын болгаш фейерверк болган. Ажылдың формазы тускай, чаа, солун” деп үнелелди берген.  Делегейде сураглыг композитор Дмитрий Шостаковичиниң “Чедиги симфониязын”  дүңгүрге ойнап каарга  чаа, солун чүүл болбайн канчаар.  
— Чедиишкиннериңерниң кол чылдагааны чүде деп бодаар силер? 
— Шиилерни үре-түңнелдиг кылдыр кылып турар чылдагаанывыс болза, бистиң аравыста дуржулгалыг коллегаларывыс бар. Ол дээрге ТР-ниң улустуң  чурукчузу  Шалык Начын, кол режиссерувус Светлана Ондар болгаш ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы  Альберт  Хомушку-дур. Оларның кайызы-даа улуг эрге-дужаалга ажылдап, театрга директорлап, режиссерлап чораан дуржулгалыг улус.  Үш дугаарында боттарывыстың Санкт-Петербург хоорайга өөредип алган аныяк режиссерувус Айдыс Чадамба ол. Өөренип алгаш чедип келгеш, кончуг эки ажылдап, театрның сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киирип эгелээн аныяк режиссерувус.  Айдысты өөредип алырынга чедир берге байдалга турувуста, көрүкчүлеривистиң ынак артизи Эдуард Ондарның өөнүң ишти  Светлана Георгиевна Ондар баштайгы шиилеривиске  дузалажып, деткип, углап-баштап, өөреткен. “Театр бодунуң режиссерун тып алган” дижир болгай, ынчангаш бодаарымга, бистиң театрда черле артык кижи чок, а кижи бүрүзү херектиг база чугула деп санаар мен. Ажылдакчыларымга мынчаар чугаалаар кижи мен: “Бистен күштүг чеже-даа театрлар бар. Бистиң чаңгыс ажылдакчывыс-ла өске улуг театр­ларда ийи-үш-дөрт кижиниң деңнелинде ажылдап турар”. Бистиң коллектививис аныяк болгаш солун-даа, тенек-даа  улус-тур бис ийин. Ынчангаш оон база бир-ле солун чүве үнүп келир бооп турар. Бир эвес бодувус күжүвүс-биле тиилелгелерни чедип ап турар бис дээр болза, шын эвес апаар. Дыка хөй чүүлдер кыдыындан деткимчеден боттанып турар. А бир эвес хөйнү кылган бис дээр болзувусса, база  шын эвес апаар, чүге дээрге дыка хөй чүүлдер ам-даа кылдынмаан. 
— Бо чоокку үелерде кандыг-кандыг солун  планнарлыг   силер?
Келир чылын, 2018 чылдың март 21-де театрывыс ажыттынгандан бээр 5 чыл­даар. Ону демдеглеп, байырлап эрттирер деп турар бис. Бодувустуң шаавыс-биле белеткел ажылы бүдүү чоруттунуп турар.  Көрүкчүлеривиске бир шии, бир концерт белеткеп  турар бис. 
— Коллективиңер дугайында чугаа­лап бээр силер бе?
— Коллективте ниитизи-биле 29 кижи ажылдап турар. Оларның тозу артист. Ойнаарактар театрын тургузарының дугайында чугаалар 1960  чылдар үезинде-ле чоруп эгелээн. Тываның В.Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының кол режиссеру Алексей Кара-оолович Ооржактың үе-дүптен бээр  күзели-дир ийин. Ынча чылдар иштинде чугаалажып, сүмележип, болдунар-болдунмас аргаларын дилеп келгениниң түңнелинде 1995 чылда баштайгы шимчээшкиннер эгелей берген. Эң эгезинде 2005 чылда Ярославль хоорайже  ойнаарактар  театрының  талазы-биле артист мергежилин чедип алыры-биле тыва бөлүктү өөредип чоруткан. Олар доозуп келген соонда,   база бир бөлүктү Москва хоорайже чоруткан. Олар 2010 чылда доозуп келдилер. Доозукчулар өөренген көргүзүглерин  чонга көргүзүп, бичии бөлүк болуп  чоруп турда, 2013 чылда хоойлу езугаар бадыткап, ойнаарактар театрын ажыткан. Оон эгелээш ажылдап кирипкен бис. Чаа эгелеп турувуста, артистер бар, а өске специалистер шуут чок турган. Ынчангаш Кызылдың уран чүүл колледжиниң  доозукчуларын чалап алгаш, оларны 2013 чылдан эгелеп өөредип эгелээн бис. Бир дугаар тургускан шиивис Эдуард Байырович Мижиттиң “Часкы чүге хүндүс чаштынарыл?” деп шиизи.
— Кадрлар айтырыын канчаар шиит­пирлеп турар силер? Амгы үеде ол талазы-биле байдалыңар  кандыгыл?  
— Чүнү-даа кылырда, кадрлар айтырыы чугула черни ээлээр. Ынчангаш кадрларны боттарывыс  өөредип алыр  деп шиитпирлээш, эң баштай үш оолду,  ооң соонда 2014 чылда Айдыс Чадамбаны режиссура талазынче өөредип чоруттувус. Ам болдунар болза, 2018 чылда база Красноярск хоорайже оператор болгаш режиссура талазынче ийи оолду чорудар  бис. Айдыс Чадамба өөренип алгаш келгеш, бистиң идегеливисти чогаадыкчы ажыл-херээ-биле бадыткап эгелей берген. Ооң шуудап ажылдай бээринге Светлана Георгиевнаның  деткимчези улуг  болган.  Удавас бутофор мергежилдиг ийи кижилер  доозуп келир.  Бир эвес амгы үеде башкылар каш-каш чүс болза, а үн режиссеру, оператор, бутафор дээн ышкаш мергежилдиг улус каш-ла кижи. Ынчангаш ол кончуг ховар, чугула херек  мергежилдер.  
— Шаңнал-макталыңар, гранты­ларыңар дугайында чугаалап бери­ңерем,  Саян Оюн-оолович.
— Акша деп чүве шупту улуска херек болгай. Ылаңгыя чаа ажыттынып турар театрга дыка  херек. Чүнү-даа шимчедир дээрге, акша херек боорга, федералдыг  төптүң грантылары-биле ажылдап эгелээн бис. Бир дугаарында 2015 чылда ойнап алдывыс. Ийи дугаар грантывыс болза, Россияның федералдыг программазының  төлевилели. 2017 чылда Ортаа азия чоннарының маадырлыг эпостарынга үндезилээш “Ачыты кезер мерген” деп шиини тургузуп алган бис. Грантыларга хамаа­рыштыр чугаалаар чүве болза “Чаңгыс  демниг Россия” партиязының  “Чаштарга театр” деп төлевилелин таварыштыр 964,2  муң рубль грантыны ап турарывыс бо. 
— Ол грантыларже кирериниң эге ужуу, санал-оналы кайыын, канчаар эгелээн ирги?
— ТР-ниң Культура яамызының профессионалдыг уран чүүл, өөредилге  килдизиниң даргазы  Сайдана Семеновна Хертек баштайгы  грантыны  алырывыс­та  “шенеп бижип көрем” дээн, а ийи дугаар­ грантыны шене-даа дивээн, дорт-ла бижи дээн кижи. Бижээн түңнелинде эки болган. Оон ыңай РФ-тиң театр ажылдакчыларының эвилелиниң Тыва Республикада салбырында секретары  Марина Идамның деткимчезин демдеглеп каайн.
— Театрның акша-шалың  талазы-биле айтырыгларынга Чазак Даргазының деткимчези кандыг  ирги? 
— ТР-ниң Баштыңы Шолбан Валерьеви­чиниң биске-даа, өске-даа организацияларга, хууда сайгарлыкчыларга-даа  черле ынчаш кымга-даа чугаа­лаар чүүлү болза: “Шын ажылдап билир болза-ла, кезээде деткиир мен” дээр кижи. Биске чогум чаңгыс-даа катап  “чок” дээнин дыңнаваан мен. Моон алгаш көөрге,  ТР-ниң Баштыңы Шолбан Кара-оол   бисти деткип турар.  
— Үре-түңнелиңерни  эки деп санап турар ышкажыл силер, але?
— Билбес мен. Чамдык черлерде оон  эки дээр чорду. Улустуң хөй кезии   театр дээрге-ле артистер чараштыр кеттинип алгаш, шии көргүзүп-ле турар деп бодаар. Чок, чүгле ындыг эвес. Өске талазындан алыр болза, театр дээрге дыка улуг бүдүрүлге-дир ийин. Чүге дээр­ге ында дыка хөй цехтер бар. Бир эвес мененджмент мергежил  талазындан көөр чүве болза театр чүгле культурага эвес, а социал угланыышкынныг бүдүрүлгеге база хамааржыр. Чүге дизе ойнаарактар театры бичии уругларның кижи болуп хевирлеттинеринге, угаан-медерелиниң сайзыралынга, делегейже көрүжүнүң делгемчииринге кончуг эки салдарлыг. Бистиң эң кол сорулгавыс — өзүп орар салгалывыс.   Бир катап мерген  угаанныг кижи меңээ мынча дээн: “15-20 чыл эрткенде угаанныг, эртем-билиглиг ниитилел болзун деп бодаар болзувусса, ам бо үеде бичии уругларны кижизидер. Олар кандыг-даа эртем-билиглиг, мергежилдиг болгай-ла. Ынчалза-даа оларның иштики делегейин байыдары чугула. Иштики делегейин кажан, канчаар байыдарыл?    “Мен кым мен? Тываның деңнелинге кым мен? Россияның деңнелинге кым мен? Делегейниң деңнелинге кым мен?” дээн ышкаш айтырыгларны  сайгарып билир кылдыр ажы-төлдү бичиизинден тура   кижизидери чугула. 
— Бо 2017-2018 чылдың сезонунда бичии уругларга кандыг-кандыг шиилерлиг,  белектерлиг силер?  
— 5 чылдаар юбилейлиг сезонувустуң ажыдыышкынын Светлана Ондарның “Шепот леса” деп бичии уругларга шиизи-биле ажыттывыс. Ийи дугаар шиивис: “Ачыты кезер мерген”. Ол дээрге улуг грант ойнап алган шиивис-тир. Ону октябрь 15-тиң хүнүнде маңаа ойнап кааптывыс.  Улуг-даа, бичии-даа көрүкчүлеривис бар болду. Ол шии база боду онзагай солун чүүлдерлиг. Тургускан режиссеру Айдыс Чадамба, чурукчузу Начын Шалык. Оон ыңай бо сезонда үнүүшкүннүг шиилеривис бар. Ону уруглар садтарынга, школаларга баргаш көргүзер бис. Ол дээрге  бюджедивистиң барык 70 хуузу-дур. Стационар шиилеривис база бар. Ол база бодунуу-биле эки, чүге дээрге бичии уругларның боттарын театрже эдертип, театрга канчаар шын алдынарын өөредир. Оон аңгыда,  “Суббота санында бир шак тикте” деп төлевилеливис үзүк-соксаал чокка ажылдап турар.   
— “Шын” солуннуң номчукчулары, оларның ажы-төлү силерниң көрүкчүлериңер болгай. Оларга чүнү күзээр силер? 
  — Кижи бүрүзү, бодунуң амыдырал-чуртталгазынга, “кежинге” көрген чүүлдеринге үндезилээш, чугаалаар апаар.­ Ынчангаш мен бодумнуң чуртталгамга болган таварылганы төөгүп берейн. “Ачам мени бир-ле дугаар театрже эдертип эккелгенин кажан-даа утпас мен. Ам-даа сактыр мен.  Шииниң  адын  шуут сагынмас мен. Чаңгыс сактып алган маадырым Месье Кокнар. Ам бо үеде театрда ажылдап чоруур хиремде ол шиини ам-даа билип албаан-дыр мен ийин.1992 чыл. Шии эгелээриниң бетинде билет хынаар угбайларның кыдыындан эрте халааш, артистерниң белеткенип турарын көрген мен. Эр биле кыс ийи маадырның аразында ынакшыл. Дыка чараш оюн болган.
Бичии кижиге меңээ дыка уттундурбас, солун болуушкун болган. Оон олчаан-на  театрга дыка ынак, ону сонуургаар апарган мен. Аңаа үндезилээш, көрүкчүлерге, номчукчуларга чугаалаксаар чүүлүм болза, бо үе-шагның бергезинде, канчап-даа чоруур ажы-төл бар. Амгы үениң сайзыраңгай техниказында, интернет четкилеринде көргүзүп, бижип, чугаалап турар чүүлдерниң  экизи-даа, багайы-даа бар. Ынчалза-даа оларның хөй кезии чаа өзүп орар салгалга багай салдарны чедирип турар. Ынчап кээрге ада-ие ажы-төлүн эдертип алгаш, кады театрлап, дыштанып, чаштарны театр-биле таныштырар болза, кончуг эки. Өг-бүлези-биле театрже баары  дээрге-ле кижизидилгениң эгези. Чүге дээрге өг-бүле чуртталгада чугула черни ээлеп турар. Ынчангаш ажы-төлүңерни эдертип алгаш, театрга кээр болзуңарза, чаш кижиге ол уттундурбас улуг болуушкун болур. Театр дээрге дириг уран чүүл-дүр ийин.  
Оон аңгыда, шии билеттериниң электроннуг хевири ажыттынган. Көрүкчү­леривис силерге эптиг болзун, бажыңдан үнмейн садып алыр аргалыг болзун дээш, программист Александр Седип-биле ону ажылдап кылдывыс. Ону кылып доозуп алгаш, өөрээнимден,  бир дугаар билетти бодум садып алдым. Ынчангаш өг-бүлеңер-биле, ажы-төлүңер-биле кады театрлаар билеттерни  бажыңыңардан, ажылыңардан үнмейн, интернет четкизин таварыштыр  садып ап болур силер, хүндүлүг  “Шынның” номчукчулары, көрүкчүлеривис!
Ажык чугааны 
Айдың Ондар  бижээн.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.