1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КРАСНОЯРСКИГЕ САДЫП ЭГЕЛЭЭР

Эрткен чылдың ноябрь­да Абаканга болган Си­бирьниң хоорайларының аграрлыг ярмарка-делгелгези сайгарлыкчыларга  ажыктыг болган дээрзин аңаа чорааш, эскерген мен. Чам­дык ажыл-агыйлар улуг компаниялар-биле аразында дугуржулгаларны кылыр аргалыг болганнар.
 А Тываның сайгарлыкчылары база боттарының бүдүрген барааннарын үндүр садар дээш, чоокку регионнарның удуртукчулары-биле дугуржуп апкан болган. Моон барган төлээлерниң бирээзи Чаа-Хөлден сайгарлыкчы Эдуард Кара-Сал аржаан суун Саян сыннарын ажылдыр улуг хоорайларже садып-саарар аргазын дилеп, Красноярскиден келген сайгарлыкчы-биле дугуржуп алганын чугаалады:
– Делгелгеге Ажыг-Суг аржаа­ны-биле хаптап каан аржаан малгажын Красноярск хоорай чурттуг сайгарлыкчы Владимир Кухтар дендии сонуургап, садып алган. Оон ол шуулган соонда  менче долгааш, керээ езугаар ажылдаарын сүмеледи. Красноярскиге аржаанны аппарып бергеш, дугуржуп алдым. Владимир Алексеевич бодунуң өскен хоорайында «Модуль» КХН деп бүдүрүлгелиг, улуг-улуг садыгларлыг, оон ыңай «Пла­нета» дээр садыг төвүнде ресторанныг-даа болду. Амдыызында чүгле савалап каан аржаанны алыры-биле керээни чарып ап турар бис. Тываның Ажыг-Суу-биле Красноярск хоо­райны бүрүнү-биле хандырар мен, чүгле мээң-биле дугуржуп алыылыңар деп чагыды. Ынчангаш бо арга-дуржулгазы байлак сайгарлыкчы-биле чугаалашканым ол. А Хакасияның аптека ажылдакчылары база айтырган чүве, улаштыр оларның-биле база дугуржур мен. Алдын дег үнелиг аржаанны сонуургап турар оон-даа өске сайгарлыкчылар бар.  
Тывадан дашкаар делгелгеге киржирге, сайгарлыкчы кижиге дыка ажыктыг-дыр деп көрдүм. Ажыг-Суг аржааны довурак-биле холумактыг болгаш, шупту аарыгларга дузалаар. Соңгаар хоорайларда орус чоннуң чамдыызы база билир болду, ынчангаш садып ап турар. Бо аржаан малгаш холумактыг. Малгажын чедир шинчилеп бээри-биле эртем ажылдакчыларынга база чедирип бердим. Ол талазы-биле эртем езугаар бадыткаптарга, соңгаар хоорайларже чорудар арга тыптып кээр. А бистиң регионда база бир ховар бараанны хоорай чурттакчылары дыка эки садып ап турарлар. Бо аржаан Кызылда ийи садыгда бар, чон дыка эки билир болгаш, дораан садып аппаар – деп, ол тайылбырлады.
Ажыг-Суг, шынап-ла, дендии онза алдын аржаан-дыр ийин. Чаа-Хөл суурнуң хем кежир талазында болгаш ынаар чедип алыры база белен эвес. Кышкы үеде дош кыры-биле аъттыг аргыжар, оон ол дош адаандан узуп алыр. Мындыг ажылды эрес-кежээ, чүткүлдүг улус кылыр чүве. Ындыг маадырларга Чечен-оол, Эдуард адашкылар дорт-ла хамааржыр. Боларның мал-маган кадарып турар кыштаа ол аржаанның чоогунда. Малчынның ажылы чымыштыг-даа болза, оглунга үргүлчү дузалажы кааптар. Харын-даа Абаканче база кады чораан. Ол хире тура-соруктуг адашкылар болду.  
Бо делгелгеге Тываның чиңге-тараазын, божадан мороженоезин, арбайдан чигирзиг чемнерин, куруттарны, Ажыг-Суг аржаанын, Туранда сыын ажыл-агыйының бүдүрген бараанын, чыжыргана үзүн, ангор өшкү дүгүнден аргаан чылыг аржыылдарны хакастар болгаш аалчылар дыка сонуургаан дээр­зин база катап демдеглээйн. Делгелгеде салган барааннарны көргеш, садыгжыларындан сонуургап айтырып алгаш, тараа, курутту амзааш, садып ап турганнар. 
Абаканда дыка хөй сайгарлыкчылар Тываның барааннарын мөөңү-биле садып алыры-биле дугуржулганы чорудуп ту­рарлар. Моон барган барааннарны кандыг-даа химия холуксаа чок, экология талазы-биле арыг деп үнелеп турар чорду. Ажыг-Суг аржаанын кайы-даа үеде чонга чалап берип турар аныяк сайгарлыкчының ажыл-херээ хөгжүп-сайзырап, Сибирьниң хоо­райларында безин билдингир апарганы өөрүнчүг.
Ася Түлүш.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.