1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЛУМБИНИЖЕ ОРУК АЖЫК

Найыралчы харылзаалар

Амгы үеде тыва чоннуң, ылаңгыя аныяктарның сарыг шажынче сонуургалы, бүзүрели улгатканы бо кижиниң сагыш-сеткилин өөртүп турар. Хүлү безин хадый берген турган өгбелеривистиң шажын-чүдүлгезиниң өшкен одун Ыдыктыг ХIV Далай-Лама 1992 чылда Тывага чаңгыс катап келгеш, хөрлээледипкен. Сарыг шажын бистиң хан-дамырывыста черле сиңген чүве болганда, угаан-медереливисче улуг-ла шаптараазыннар чокка катап эглип келгени ол.

Тыва чүдүкчүлер Будда Шакьямуниниң бо сарыг өртемчейден катап төрүттүн­мези-биле чоруп тура (паранирвана) чагаан чагыгларын Индия, Дхарамсала четкенде боттандырып турар. Будда өөреникчилеринге ооң амыдыралында дөрт эң улуг болуушкуннарлыг черлеринче чедип турарын чагаан болгай. Олар дээрге Индияда Будданың чырыткылыг угаан кирген чери – Бодгая, эң баштайгы өөредиг кылганы – Дхарма Дугуюн шимчеткени Сарнатха, ооң паранирванаже шилчээни Кушинагар, база ооң төрүттүнген ораны Непалда Лумбини. Тывадан бөлүктер лама-башкыларга үдеткеш, бо ыдыктыг маршрут-биле каш-даа катап чораан.

Бо чылын база май айның төнчүзүнден июнь эгезинге чедир бир тыва бөлүк Индия­же кирбейн,  дорт-ла Непалга четкеш, ч.э. чедир 623 чылда Сиддхарта Гаутаманың (келир үеде Будда Шакьямуниниң) төрүттүнген чери, Индия кызыгаарындан 12 км черде турар Лумбиниже четкеш келген.

Эрткен чылын апрель айда Гималай дагларында чыдып турар Непал деп күрүнеге улуг чер шимчээшкини болганын тыва чон сактыр боор. Аңаа муң-муң кижилер амы-тынындан чарылган, дыка хөй непалилер балыгланып, чурттаар оран-сава чок арткан. Бүдүн делегей чону, ылаңгыя сарыг шажын нептерээн күрүнелер оларга улуг дузаны каткан. Россия православ шажынныг-даа болза, база гуманитарлыг дузазын чоруткан. Кижи бодаарга, Тывадан база дуза кадар турган. Ында улуг барымдаа бар ийик: чер кырында улуг шажыннарның эң улуг назылыы – сарыг шажынның бодарадыкчызы Будда ол Непалга төрүттүнген, Yстүү-Хүрээде 1000 Буддаларны Непалдың найысылалы Катмандуга шуткуп кылган болгай. Бистер бо таварылгада билбээчеңнеп, дыңнаачаңнап арткан бис.

Эрткен кыжын делегей бедиктеринче үнер альпинистер командазының кежигүнү Марианна Кызыл-ооловна Кыргыс оларга хензиг-даа бол дузаны кадар-дыр деп санал үндүрген. Далайга дамды дузаны Непал күрүнезинге эвес, а ооң хамаатыларынга – тыва альпинистерниң чоок өңнүктериниң ажы-төлүнге дуза кадар деп дугурушкан. Ооң буянныг бодалын респуб­ликада Уругларның ачы-буян фондузунуң удуртукчузу Сайдам Чамзырыңовна Ооржак, Тываның ат-сураглыг башкыларының бирээзи Валентина Тоорукпаевна Ондар изии-биле деткээш, боттуг хемчегни чоруткан. Олар мооң мурнунда Индия, Дхарамсалаже каш-даа катап чедип каапкан, дуржулгалыг улус болду. Непал дээрге делегейниң хожудаңгай күрүнелериниң бирээзи болганда, бичии непали уругларга саазын-кыдырааш безин улуг белек.

Аңаа Кызыл хоорайның албан черлери болгаш школалар-биле дуза кадар ажылды чоруткан. Таңдының Сосновка школазының өөреникчилери республикада интернационалчы харылзааны доктаамал тудуп турар чаңгыс школа, олар баштайгы дузаны чоруткан. Кызыл-Мажалыктың 2 дугаар школазының бичии өөреникчилери хааржакта белээнге: «Улуг кажыыдал илередириниң орнунга, хензиг-даа бол боттуг дуза катканы дээре» деп мерген сөстерни бижээн болду. Өөреникчи чаштардан аңгыда, улуг-бичии чон сарыг кадактарга адын салып, деткимчени берип турганнар. Ниитизи-биле чаштарга 50 кг хире белек, тыва аъш-чем, элээн акша база чыгдынган.

Белек чедирерде, Красноярск — Москва-Шарджа (Каттышкан Араб Эмираттар)-Катманду деп агаар оруу-биле чоруур деп шиитпирледивис. Тыва альпинистер Непал, Тибет чедерде, үргүлчү бо агаар оруу-биле чоруурлар. Ооң чылдагааны мындыг. Персид мугулдурунда Араб Эмираттар база Катар деп күрүнелер нефть-биле байлак болганда, оларда бензин-керосин өртээ кедергей чиик.  Бо күрүнелерниң авиакомпанияларының аэробустары-биле Москвадан Катмандуже аай-дедир ужарга, билет өртээ Абакан — Москва аразынга ушканындан-даа чиик.  А чер аразы үш катап ырак болгай. Делегейде эң бай болур бо күрүнелерниң самолеттары чаа болгаш бүзүрелдиг, мында авиация талазы-биле делегейниң эң бурунгаар технологияларын кымны-даа мурнай баштай ажыглаар, стюардессаларның пассажирлерге ээлдек хамаарылгазы, харыысалгазы дээди чадада.

Катмандунуң чаңгыс каът Бивхуана аттыг аэропорт бажыңындан үнүп кээривиске, уткуп келген өңнүүвүс, турисчи фирманың ажылдакчызы, белорус сөөктүг Светлана Наджнун чаңчыл езугаар кижи бүрүзүнүң мойнунга дискен сарыг чечектерни кедирип берди.  «Намасте! Намасте, Непал!» деп, холдарывысты хөрек мурнунга тейлей туткаш, мендилештивис. Бо дээрге Индияда, Непалда эң-не чымчак, чылыг менди сөстери. Ийи миллион ажыг чурттакчылыг Катмандунуң Тамел деп туристер чурттаар районунда аалчылар бажыңындан биске өрээлдерни чагып каан болдулар.

Бистиң ужуражыр ужурлуг кол киживис – «7 summits. Аdventure» – «7 бедик. Аян-чорук» турисчи фирманың удуртукчузу Мингма Шерпа Тибеттен чаа келген болду. Мингма Шерпа боду 36 харлыг, делегейниң эң бедик шыпшыы Эвересче 8 катап үнген, Гиннесс рекордунуң эдилекчизи. Россияга баргаш аспас кылдыр, орус дылды өөренип алган. Москвага, Кавказта Эльбрус шыпшыынга чеже-даа чораан кижи. Бистер Мингма-биле 2012 чылда маңаа таныштывыс. Бүдүн ийи ай иштинде Тибетке Россия альпинистерин Эвересче үнеринге ол дузалажып турган-дыр. Шерптер дээрге-ле Гималайларда бедиктерже үнер альпинистерниң чүъгүн дажып бээр, таарымчалыг байдалдарын тургузар улус ол, шак ынчаар амыдыраар акшаны ажылдап ап турарлар.

Россия альпинистери бо чылын Эвересче (8848м) кончуг чедиишкиннерлиг үнүүшкүннерни кылгаш, чурттуң болгаш делегейниң хөй санныг рекордттарын тургускан. Оларның удуртукчузу Абрамов баштадыр шупту дүүн-не Россияже чаныксааш, ужуп чоруй барган болдулар. Ужуражылгавыста өөрүшкү, каткы-хөг диңмиттели берди. Таныш улус оран-делегей кыдыынга ужуражырга, оон улуг өөрүшкү кайыын турар. База бир чоок өңнүүвүс, Эверест үнүкчүзү Майла Шерпа база мында болду. Непалче бир дугаар кээп турар Ондар Валентинаны, Ооржак Сайдамны таныштырдывыс. Удавас бо офис тываларның доктаамал кээр өргээзи болурун чугаалаштывыс. Эккелген белектеривисти олар өөрүшкү-биле хүлээп алгаш, чоокку хүннерде бичии чаштарны чыггаш, ынчан оларга сунар кылдыр дугуруштувус. 

Бистер Непалче чоруур хүннер чоок­шулап келгенде, арай деп аңаа чеде берген улус ында Будданың төрүттүнген чери – Лумбиниже чедер деп шиитпирлеп алдывыс. Ону Мингмага чугаалаарывыска, Майла дораан-на компьютеринде барды. Ынаар­ чедер автобустарны, чарыгдалдарны дораан-на тып эккелди. Аай-дедир автобус билединиң өртээ 22 доллар азы 1474 рубль болду. Майла автобус айтырыын боду шиитпирлепкеш, бисти автовокзалга эртен олуртуптар болду.  100 акшаның орнунга 100 эштиг бол! деп чүве бо-дур ийин.

Бистиң альпинистер командазы Катмандуже ам чеди дугаар кээп турары ол. Келген ажыл-херээвис чогуп эгелээнде, эрткен чылгы чер шимчээшкини кайы хире улуг когарал чедиргенин тодарадып эгеледивис. Катмандунуң эң хөй туристерлиг Тамел районунда бир бажың азыын катап кылып турлар. Кызыы кудумчулар, чүс-чүс садыглар, отельдер, офистер турган черинде хевээр. Коргунчуг чер шимчээшкини болбаан чүве дег. Непалдың ажылгыр-кежээ чурттакчылары бузулган черлерни аштап-арыглап, катап тургузуп алганнары ол. Шаг-шагның Юнеско даңзызында кирген Дурбар Сквер деп индуис хүрээлери бузулган, оларның таваа арткан. Бир дугаар кээп турар бистиң ийи эживис ол үрелиишкиннерни эскербеди-даа. Мында үрелиишкиннерни чүгле билир улус эскерип болур. Бээр кирер билет өртээн дуза боор кылдыр улгаттырыпкан, ам ол 1000 непали рупий азы 10 доллар. Ынчалза-даа Дириг Дарийги – Кумари, он харлыг бичии уруг ам-даа үшкү каътта туристерге бир минута хире көстүп чоруп тур. Катманду кыдыында 77 метр бедик тейде турар, делегейде билдингир  Юнесконуң эртинези кылдыр чарлаттынган буддизмниң Сваямунатх субурганы канчалбаан-даа болду. Катмандунуң соңгу талазында турар база-ла Юнесконуң камгалалында кирген Боданах деп буддизм субурганының 40 метр бедик бажы тиглени берген, ол харын септелгеде. Хөй санныг шанчып каан кулузуннар таварыштыр херек тудуг материалдарын бедикче үндүрүп турлар. Хоорай ортузунда улуг эвес черде майгыннар бараанын көрдүвүс, бажың-балгат чок арткан улус ында чурттап турар хевирлиг.

Май 31-де чаъстыг эртен 6 шакта-ла автовокзалга Мингманың ажылдакчызы Ризен деп оол такси-биле эккелгеш, улуг автобуска олуртупту. Непалда кандыг-даа ажыл-агый кончуг эрте эгелээрин кижи эскербес аргажок. 2013 чылда Эвересче бир дугаар кижи үнгенден бээр 60 чыл болган оюн Непал делегей чергелиг кылдыр демдегледи. Россия төлээлери кылдыр бистер база кириштивис. Эртенгиниң 7 шакта-ла байырлал эгелей берген, муң-муң кижилиг колонналар хоорай төвүнче шимчеп үнүптүвүс. «Эрте турган кижи эзерлиг аътка таваржыр» дээн тываларның мерген сөзүн та кайыын билип алган улус чүве де.

Бистер ам барыын талаже Покхара деп хоорайже баргаш, оон мурнуу чүкте Бхайрава хоорай таварааш, Лумбини чедер бис. Оруктуң узуну 250 км. Тывага болза 3-4 шак хире халдыыр чер. А бистиң автобузувус 12 шак болгаш чедер дээнин дыңнааш, кайгап калдывыс. Мооң мурнунда ийи катап Катмандунуң соңгу талазында Тибетче машина-биле кирип турган бис. Кайгамчыктыг бедик болгаш кадыр кашпалда чүгле ийи машина каржыр орукту хаяларда чире шаап каан чүве чораан. Адаанда аккан хем та каш километр ханыда чыдар чүве. Ол оруктуң ындыы бажы 5200 метр бедикте чораан. Гималай сынында орук ындыг болуру-даа чөп. Делегейниң эң берге оруктарының бирээзи деп санаан бо орукту кыдаттар 1973 чылда кылган. Ам Гималайларның чавызаан черинче чорупканывыс ол. Бокта! Мында машина оруу база ындыг, хем кыдыында кызыы кашпалды чире шаап кирген. Артында-ла чылан дег дыйлагар. Талыгыр бедиктен көшке баткан, аңаа элээн манадывыс-даа. Адаанда шакпын хемни көөрге, чүрээ багай кижиниң хөңнү булганыр.

Непалда орук дугайында мындыг төөгү бар. Ооң найысылалынга бир дугаар машинаны – джипти непалилер хаанынга 1951 чылда, адаанче кулузуннар суккаш, 60 кижи эгиннерге салгаш олчуп-солчуп, элээн­ каш айлар иштинде орук чок кокпалап эккеп бергеннер. Баштайгы машина оруун чүгле 1956 чылда Индия Катмандуже киир кылып берген. Непалдың оруктары делегейде эң озал-ондактыг, айыылдыг кылдыр санадып турар. Олар шупту хемнер эриинде кашпалдарда чире шаптынган. Мында чолаачылар, орук ажылдакчылары доктаамал бойдус халавы-биле үргүлчү демисежип турар. Чаъстар чаарга, эрткен-дүшкен машиналарны көшкелер хая-дажы-биле хөөп, тамыже киир чууп-ла турар. Бо ораннарга деңнээрге, Тыва дески чер-дир оң. Тываның-даа, Моолдуң-даа ортумак бедии 1600 метр турда, Непалдың ортумак бедии 4000 метр ажып турар болгай. Бедик даглары каът-каът болгаш арт ажыр орук кылдынмас. Бис­тер Лумбиниге караңгылай бергенде, кежээкиниң 8 шакта чеде бердивис. Бир шакта 18-20 км дүргенниг чо­раанывыс ол. Мында өске машинаны эрте халдыры болдунмас, муң-муң машиналар аразында чоок сүржүп алган 10-50 км чедир дистинчипкен чоруп турар.  Мындыг берге орукка чолаачыларның шыдамыы болгаш найыралдыы каракка-ла көскү. Бо үе иштинде Непалда чолаачыларның угаан-­медерели Россияның, Тываның чолаачыларындан сыр өске дээрзин көрүп чор бис: олар чадаг-даа, руль артында-даа, чадаг-тергелиг, мотоциклдиг-даа улусту кайгамчык хүндүлээр, оларның реакциязы кедергей дүрген болгаш машиназын тускай аргалыг башкарар. Ынчангаш чаңгыс-даа орук хажыдыышкыны көрбедивис. Чер-ле харын 30 млн. непали чоннуң кижизии, чурумнуу кымны-даа кайгадыптар. Бо бүгү чазак-чагыргазының чедиишкиннери-даа эвес, а индуис шажынның ачызы бооп турар.  

Орук ара бир чемненир черге ында ажылдап турар бичии оолдарның ажылгырын кайгадывыс. 7-ден 12 хар хире непали оолдар аъш-чемни хайындырган, далганы өйүп быжырган, аяк-саваны чугган, келген улусту чемгерген турлар. Бүгү назынында чаштар-биле ажылдап келген башкы Валентина Торукпаевна: «Оой авай, боларның чаптанчыын, ажылгырын!» деп магадап, үнелел берген тур. Ажылчын чаштар аразында чүгле чаңгыс улуг эр кижи кассада ажылдап орду.

Июнь 1-ниң эртенинде Лумбини деп улуг эвес суурга баштайгы базымнарны кылдывыс. Ооң чону «Лумбинии» деп сөстү сөөлгү «и»-ни узадыр адаар болду. Мында «Ыдыктыг сад» деп парк Юнесконуң бүгү-делегей чергелиг эртинези. Ооң аркалыг аксында «Бүгү делегейде тайбыңның үндезини» деп санскритте бижип каан. Херимнеп каан парктың девискээри 80 га черде, барыын талакы, чөөн талакы деп ийи зоналыг. Мону кижи чаңгыс хүн иштинде чадаг эргип шыдавас. Рикшалар таксилер дег, белен турлар. Бир кижи 500 непали рупий төлээр.  Рикша эң баштай Бирманың коңга дег, сүүрерген алдын субурганынга келди. Херим эжиинге идиктерни ужулгаш, кызыл-даван кылаштаар чурум бар. Маңаа чалбарыг кылып, өргүл салгаш, Хороо кылгаш, улаштыр чанында херим иштинде Буддага тейлеп турар ак инекти элдепсинип көрдүвүс. Көрүп турарымга, бо инектиң ийи холу бертик хевирлиг чорду, ол холдарын черге салырга, олары чолдак болгаш тейлээн ышкаш болу бээр. Дараазында Индияның хүрээзинче киргеш, алдын Буддага, ооң иези Махамайага чалбарып, өргүлдү салдывыс. Таиландының хүрээзи ак хар дег маныдан кылдынган, кайгамчыктыг чараш. Ооң даштында кайда-даа көрбээнивис тураскаал тур. Элээди оол дурту чыгыы алдынналчак бичии Будда оң холунуң айтыр салаазын өрү көдүрүп алган тур. «Мен чырыткылыг угаан кирдим!» деп турары ол чүве-дир. Холун көдүрүп алган, кандыг-даа хемчээлдиг бичии Будданың тураскаалдарын чүгле Лумбиниде кылып турар болгаш чүгле мында садып турар.

Мында сарыг шажынныг Камбоджаның, Шри Ланканың, Кыдаттың, Көрейниң, Японияның, Филиппиннерниң хүрээлери, субурганнары бар эвес, христиан шажынныг Францияның, Германияның, Австрияның буддисчи хүрээлери база туттунган. Чаңгыс хүн иштинде мындыг янзы-бүрү хүрээлерни кижи каяа-даа көрүп шыдавас. Чүгле 1 млн. сарыг шажынчыларлыг Россияның девискээри ээн куруг дээрзин дыңнадывыс. Парктың ортузунда узуну аажок хөөлбекти долгандыр плиткалар-биле каастаан, ында моторлуг хемелерни көрдүвүс. Долгандыр ногаан арыгда сандан ыяш, бодхи оларның аразында бар деп билдим. Чечектер айыраң-чайт, хөөлбектер лотос чечээ, суг розазы-биле шыптынган. Валентина Тоорукпаевнаның: «Авай-авай, чаражын!» дээн магадаашкыны бо-ла дыңналыр.

Бо кайгамчыктыг парктың улуг эвес кезиин эргээш, эң-не ыдыктыг черге келдивис – Будда Шакьямуниниң төрүттүнген чери. Херим эжиинде шагдаа ажылдакчылары сумкаларны, рюкзактарны үжеп, хынап турар. Ынаар база-ла кызыл-даван кирер. Мында бо үеде кончуг изиг, 40 градус чедип турар. Таваңгайларны хүнге изээн­ плиталар оя чип калгы дег. Мооң мурнунда маңаа чораан тыва сарыг шажын чүдүкчүлери сериин үеде кээп чорааннар: октябрьдан мартка чедир. Чеди айдан эгелеп үш ай иштинде муссон – үзүк-соксаал чок чаъстар болур чер-дир.

Будданың авазының Деви Майа деп маңган-ак ордузунче кирдивис. Ооң иштинде Будданың бичиизинде малгашка баскан изи, шаг-төөгүде турган ордунуң таваа бар. Мооң иштинге чурук тырттырары хоруглуг. Оон үнүп кээрге, оң талада чаа э.ч. 3-кү векте Ашоки хаанның «маңаа Будданың төрүттүнгени шын» дээн бижимелдиг 6 метр даштан кылган баганазы. Мурнувуста улуг эвес, чараштыр кылдынган Пушкарини деп черепахалар эжинген хөөлбек, а ооң ындында кайгамчыктыг чоон, бедии 25 метр хире, будуктары аал орну хире чаттылган ыдыктыг Бодхи ыяш. Ону долгандыр каастаан хей-аът туктары муң-муң. «Өршээ, Хайыракан!» деп, кижи боду билбейн чайгаар-ла чалбарып, тейлей бээр чорду. Бо ышкажыл! Бо ыяштың адаанга чаа э.ч 623 чылда Сиддхарда Гаутама төрүттүнген! Ол 35 чыл эрткенде Будда Шакьямуни апаар болгай. Төөгү мону чугаалап турар.

Шагда Шуддходана хаанның кадайы Майа бо арыг ишти-биле ырак эвесте Капилавасту хоорайже чанып бар чо­рааш, сөөлүнде  Пушкарини деп ат алган хөөлбекке  киргеш, чээрби базым базып чорда, ооң эъди аарый берген. Майа-кадын аңаа турган Бодхи ыяштың будуун­дан туттунгаш божупкан. Бичии оолак төрүттүнүп келгеш-ле, чеди базымны кылгаш, дайынчыларның тиилелгелиг кыйгызын салган-дыр. Оон беш хонганда Сиддардха – «Сорулгазын чедип алган» деп ат алгаш, 29 харлыында амыдыралдың ужур-утказын билип аары-биле бай-шыырак чуртталгазындан чоруткаш, 35 харлыында база-ла Бодхи ыяш адаанга чырыткылыг угаан киргенин, Сарнатхага эң баштайгы чедип алган өөредилгезин ажытканын дээш, өске-даа төөгүнү сарыг шажын чүдүкчүлери кончуг эки билир. 

Бистер диаметри 4 метр хире чоон, ораашкак уннарлыг Бодхи ыяшка чоокшулап келгеш, аңаа чалбарып, рюкзакта хей-аът туктарын, кадактарны ушту бердивис. Ыдыктыг ыяш адаанга орган лама-башкы биске дузалажы берди. Бистерден аңгыда туристер-ле хөй. Ол дүймээзин аразында делегейниң кайы-даа дивинге чорааш кылыр чаңчылым сагып, ыяштың артыы талазында хөрзүннү бичии хүүрекчигеш-биле хылыргай хапче ура бердим. Талыгырда шыкта олурган бир кижи мени көрүп кааш, моон довурак ап болбазын чугаалады. Халап-тыр але, мындыг ыдыктыг черден довурак ап шыдавазым ол бе? Хапта довуракты төп тура, ооң азыында довуракты адыжымга арттырып алдым эвеспе. Ам Тываның довураан бо ыдыктыг ыяштың адаанче канчап төптер кижи боор мен? Келген туристер, шагдаалар, лама-башкылар, мээң өөрүм хей-аът туктары-биле ажаанзырай бээр аразында, хылыргай хапта довуракты ыяштың дөзүнче тө тудуптум. Ол-ла! Ол-ла үеде Марианна Кыргыс чавызап бада берген турган Бодхи бүрүлерин бир кашты үзүп алган болду. Маңаа келген туристер Бодхиниң сүлде-сүзүү болур бүрүлерни алырын кызыдар чүве-дир. Ооң бүрүзүн кадырып аарга уулбас-даа, дамырлары улам тода апаар. Ооң-биле кады аал-оранче онзагай ыдыкшыл аалдап кээр.

Бистиң сарыг кадактарывысты лама-башкы шуут-ла Бодхиниң чоон унунга азып кагды. Өргүлдү улай-улай салып-ла тур бис. Ам таваар чурукка тырттырып, чалбарып, чанында база-ла чоон Бодхи адаанга шуптувус кыска медиатация-даа кылдывыс. Ыяштың бодунуң адаанга холдарывыс тейлей туткаш, карактарывыс шийип алгаш, чалбардывыс. Сагыш дээрге сагыш эвес, мындыг ыдыктыг черге медереливис агаарда салдап турар-даа ышкаш, бир-ле булуттар аразында кылдыр сагындырар. Yе-шаг турупкан чүве дег билдинди. Элдеп чүве, херим даштынче үне бергеш, катап база кирдивис-даа. Ам-на черле четчир кылдыр Будданның адаанга төрүттүнген Ыдыктыг Бодхиден чырыткылыг сүлде-сүзүктү алдывыс деп билингеш, үнүптүвүс.

Ыдыктыг оран Лумбиниден чоруур мурнунда Мингма Шерпаның чалааны-биле хоо­рай кыдыында ооң бажыңынга чеде бердивис. Ол бодунуң, кады төрээннериниң 20 хире чаштарын чыып алган болду. Кире бээривиске, ооң кады төрээн угбазы Лакпа Шерпа бо тур. Мендилежип, куспактажып аттыг бис. Лакпа Эверестен чаа келген, арнын хүнге чирткен дыт чөвүрээзи дег хүрерген. Ол ам 7 ду­гаар Эвересче үнүп, делегей, Гиннесс рекордун тургус­кан болду. Чер бөмбүрзээнде ол дег хөй катап Эверест (8848 м) үнген херээжен кижи чок бооп турар. Шерптер тибеттер болганда, делегейде тибет хе­рээжен дег коргар чүрээ чок; соокка, хатка, агаар чедишпес байдалга шыдамыккай, дагларга олар дег бедик спортчу белеткелдиг чон чок дээрзин Лакпа мооң-биле бадыткааны ол. Тыва херээжен кижи бедик даг үнүп болур бе? деп айтырыгга дорт харыы бо-дур-ла. Эртен бүдүн Непал күрүне Лакпа Шерпаның делегейде болуп көрбээн улуг чедиишкинин байырлаар дээн дидирлер. Лакпага айтырыгларывыс үзүктелбейн барды. Марианна ооң кызыл куртказын кеткеш, чурукка тырттырып алды. Эверест шыпшыы четкен куртка аңаа күчүлүг сүлде-сүзүктү бергеш, келир чылын ооң сорулгазын боттандырарынга дуза кадары чадапчок. Марианна 2014 чылда Эвереске баарга, айыыл-халапка хөй шерптер амы-тынындан чарлырга, ооң экспедициязын соңгаарладып каапкан. 2017 чылда ол төлеттинген акшазы-биле Эвересче үнер ужурлуг кижи чүве.

Мингма бичии чаштарны дургаар олуртупту. Ооң дөрткү классчы оглу Нор­бу непали, тибет, кыдат, англи, хинди дылдарны билир, өске чаштар база үштен эвэээш эвес дылдарга чугаалажып шыдаар. Тывадан келген ачы-буянныг үш ие, кырган-авалар эккелген белээн үлеп эгеледилер. Кижи бүрүзүнге үлээн Тыва дугайында Май-оол Чоодунуң букледи оларның сонуур­галын оттурду. «Бо кайда чурт чүвел, бистер дег сарлыктарлыг?» деп олар аайын тыппайн турлар. Моон-даа соңгаар харылзажып турары-биле элек­троннуг адрезин берип турарлары-даа бар. Тываларзыг бичии чаштар шупту чаңгыс үн-биле четтиргенин илереттилер. Чуртталгавыс хирелиг-даа болза, та­лы­гырда ораннарда өске чоннарга дуза ка­дарын бодап, ону боттандырыптар-даа, мындыг тывалар-дыр бис ийин!  Бот­­та­рывыс билбейн-даа турзувусса, Будда­ның өөредииниң эң кол угаадыы хан-дамырывыста дириг турарының херечизи ол. 

Мындыг янзылыг кыска хуусаада, чаңгыс неделя дургузунда, Будда Шакья­муниниң төк кээп дүшкени Ыдыктыг Бодхи үнген Лумбиниже дорт орукту ажыдып кагдывыс. Аңаа чедерде бистиң Катмандуда өңнүктеривис быжыг багана болур эвеспе.

Маадыр-оол ХОВАЛЫГ,

Тываның Улустуң чогаалчызы.

№74 “Шын” 2016 чылдың июль 5

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.