1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МАЛЧЫННАРНЫҢ АМЫДЫРАЛЫН ШИНЧИЛЭЭН

Бистиң чаңгыс чер-чурт­туувус, Швейцарияның Лозаннада техниктиг университеттиң профессору, физика эртемнериниң доктору Долаана Ховалыг төрээн Тывазынга шинчилел ажылдарын кылып кээп чораан.­ Февраль 13-14-түң хүннеринде Долаа­на Маа­дыр-ооловна Голландиядан биология эртемнериниң доктору Вау­тер-биле кады Барыын-­Хемчик кожуунга чедип, өглерде кыштаглап турар малчыннарга шинчилел ажылдарын кылган. 
Кожууннуң чагырга даргазы Мөге-оол Ооржак оралакчылары-биле кады ол кожуунга төрүттүнген чаңгыс чер-чурттуу Долаананы база кады келген эртемденни чылыы-биле уткуп алганнар. Олар аалчы эртемденнеринге шинчилел ажылдарынга таарымчалыг байдалды тургузуп, транспорт-биле хандырып, херек ужурлуг кыштагларда малчын өглерге үдеп чедиргеннер. Даштыкыдан келген эртемденнер кожуун чагыргазының удуртукчуларынга кысказы-биле ажылдарын таныштырганнар. Соок оранда чуга кидис-биле шыпкан өгде чылыгның канчаар шимчеп чоруп турарын, ында малчыннарның кыжын соокта доңмайн, чурттап олурар чылдагаанын тодарадыры дээш тайылбырлап берген. Үр болбаанда олар Улуг-Ховуда аныяк малчын Чиңгис Монгуштуң аалынга баргаш, нарын херек­селдерниң дузазы-биле өг иштинде чылыг, соок агаарның шимчээшкинин, чылыгның ра­диа­циязын, суугунуң, өг иштиниң температуразын дээш ажылдарны кылганнар. Мында 3 ки­дис өг бар, Чиңгистиң авазы биле угба­зының өглери.
Дараазында Эрги-Барлык уунда Чер-Тейде аалче бар чыда, Кызыл-Мажалыктың физика башкыларының дилээ-биле олар 2 дугаар школага ужуражылга кылганнар. Бо солун ужуражылганы школа директору Геннадий Сарыглар организас­таан. Тывада физика эртемин шоолуг-ла херекке албайн турарын чугаалап, сонуур­гаан айтырыг­ларын эртемденнерге салганнар. Херек кырында амыдыралда физика талазы-биле тыва кижиден делегей чергелиг эртемден үнүп болурун чоргаары-биле демдеглээннер. 
Ооң соонда Чер-Тейде муңчу малчын Сергей Күжүгеттиң аалын­га даштыкы профессорлар орайтай бергенде чеде бергеннер. Хаваанда фонарь чырыын­га олар нарын дериг-херекселде­рин тургузуп алгаш, лазер, датчиктер, чиптер, электроника дузазы-биле ажылын уламчылаан. Даштыгаа бичии метеостанцияны-даа тургузуп алганнар. Малчыннарның боттарынга хөй санныг датчиктерни база салып берген. Кажан-даа кышкы өгге хонмайн чораан эртемденнер сонуургап, өгнүң дөрүнге удуп, хонганнар-даа. Малчын боду бичии электростанциялыг болган, эртемденнер компьютерин аңаа кожуп алгаш, ажылдап турган.
Барыын-Хемчик кожууннуң чагыргазынга тыва доктор Долаа­на "Бо дээрге эртем ажылының баштайгы шенелдези-дир" деп  чугаалаан. Маңаа дыка хөй чүүлдер тодараттынган, олар чедер-четпес ажылын билип ап, келир чылын келгеш, уламчы­лаар болганнар. Эртемденнерге кыштың эң соок үези херек, ынчангаш келир чылын моон хөй эртемденнер келгеш, элээн хонуктар иштинде моон-даа хандыр шинчилелдерни кылыр. Бо шинчилелдерниң ужуру болза, көшкүн амыдыралдыг тываларның чурттап турар кидис өглери, моон соңгаар кадыг-шириин бойдустуг соок ораннарга (Арктикага) турар тудуг-суурнуң майыы бооп болур дээрзи тодараттынып турар. 
Кожуунга келген эртемденнер өөрүп четтиргенин илереткеш, малчыннар-биле ба­йыр­лашкаш, Кызыл хоорайже аъттаныпкан. Дараазында хүн, февраль 15-те, даштыкы чурттан келген эртемденнер Тываның күрүне университединге удуртукчулар, студентилер, башкылар, инженерлер-биле ужурашканнар. Швейцарияның Фрибург хоорайда ажылдап, чурттап турар тыва эртемденни студентилер-даа, башкылар-даа дендии сонуургаан. Долаана Ховалыгның ажылдап турары Лозанна университеди ол чуртта тергиин өөредилге чери база Европаның беш эң тергиин техниктиг университеттериниң   санында кирип турар. А Фрибург хоорай Швейцарияның барыын талазында чаттылган. Хоорайның чурттакчыларының барык хөй кезии — алдан хире хуузу — француз дылга чугаалаар, немец дылга — 22 хуузу, беш хуузу итали дылга харылзажыр. А бистиң чаңгыс чер-чурттуувус Долаана орус, тыва, англи дылдарны эки билир база француз дылды өөренип ап турар, чүге дизе студентилерниң хөй кезии француз дылга чугаалажыр болган. Ынчангаш ол дөрт дугаар дылды бичии-бичии билир мен диди.
Шынап-ла, тыва эртемден Долаана Ховалыгга чоргаарланмас аргавыс чок. Ол өскен-төрээн хоорайы Ак-Довуракка ортумак класстарга чедир өөренгеш, оон Кызылдың 1 дугаар школазынга өөренип келгеш, алдын медаль-биле доозуп үнген. Мергежил шилип алырынга ачазының «инженер база солун мергежил-дир» деп арга-сүмези дузалыг болган. Ынчангаш Москваның энергетика институдунче дужаап киргеш, ону кызыл диплом-биле дооскан. Ол ат-сураглыг альпинист, чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның хеймер уруу.
Долаана күш-ажылчы базымнарын ол-ла студентилеп турган хоорайынга инженер мергежилден эгелээн. Ооң соон­да Фулбрайт грантызын тиилеп алгаш-ла, 2010 чылда Америкага өөредилгезин уламчылаан. Ооң-биле чергелештир Санкт-Петербургтуң Информация технологиязы, механика, оптика эртем-шинчилел институдунга база өөренип турган. 2013 чылда «Теплофизика и теоретическая теплотехника» деп угланыышкынга эртем адын камгалап алган. 2017 чылда Иллинойс штаттың университединге даштыкы чурттарга доктор аналогу деп эге чаданы алган. Ол-ла док­тор чадазын Данияның техниктиг университединге уламчылаан.
Амгы үеде Ло­занна универ­ситединде ажыл­дап турар, физика угла­ныышкынының талазы-биле эртем ажылын улаштыр-ла шинчилеп чоруп олурар тыва эртемден. Келир чылын төрээн Тывазынга база катап эртем ажылын эш-өөрү-биле кады шинчилеп келирин чугаалады.  
Бистиң корр.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.