1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МОСКВАДАН ПЕКИН, ТОКИО ЧЕДИР

Ак шырайлыг, узун чиңгежек, шевергин чараш, тыва омактыг стюардесса уругну чуруктан көргеш чоргаарланып олурдум. Тывалар база шыдаар чон-дур бис, Россияның улуг-улуг компанияларынче кирип эгелээн. Сөөлгү үеде тыва кыстарның бо мергежилди шилип алгаш, ажылдап турары солун. Стюардесса эң харыысалгалыг болгаш солун мергежилдерниң бирээзи-дир дээрзин кижи самолетка чорааш, ол үдекчи чараш кыстарның идик-хевинче көргеш-ле сонуургаар боор чорду.

Мындыг стюардесса чараш кыстарның бирээзи бистиң чаңгыс чер-чуртуувус Шеңне Донгак Россияның авиашугуму «Аэрофлот» деп улуг компаниязында ажылдаа-ла ам ийи чыл чедип турар. Кызыл хоорайның 3 дугаар школазын дооскаш, улаштыр Тываның күрүне университединиң филология факультединге өөренип кирген. Ол бодунуң мурнунга университетти чедиишкинниг доозуп алгаш, кандыг-даа ажылды чалданмайн кылыр деп сорулганы салып алган.  «Кижи төлү каяа-даа чоруур, куштуң төлү каяа-даа ужар» деп чоннуң чечен сөзү бар, эртем-билигни төрээн республиказынга чедип алгаш, Москваже чорупканын ол ынчаар-ла баштак аян-биле чугаалады.

Аныяк кыстың төрээн чери - Тываның база бир онза булуңу Өвүр. Чурумалдыг Бора-Шай, ада-иезиниң мал-маган одарладыр чайлаа ол. Ава-ачазы Каң-оол, Кара-кыс Донгактар Шеңнезин Москвага ажылдай бээр деп черле бодавааннар. Уязындан ужуп үнген кушкаш оглу дег Донгактарның хеймер кызы чурттуң найысылалынга баргаш, улуг компанияга күш-ажылчы баштайгы базымнарын эгелээн. Дөрт кыстың хеймери болган Шеңне чаг иштинде бүүрек дег өскен-даа болза, бодунуң кызымаа-биле бергелерге торулбаан. Төрээннеринден ыракка чурттап, ажылдаарга баштайында чаныксанчыг, оон элээн каш хонуктар эрткенде шуудап чоруй барган.

Саян дагларының эдээнде Тывадан барган аныяк кыс бодунуң төлептиин, орус, англи дылдарны тергиин эки билирин бадыткааш, Россияда «Аэрофлот» деп компанияга стюардесса болуп мынчаар-ла ажылдап кире бергени ол. Эң тергиин компанияларның бирээзи, Шереметьево аэропортундан 180 хире самолеттар ээремчик дузаа дег шөйүлген агаар оруктары-биле ужугуп чоруп турар. Үениң агымы-биле стюардессаларны борттуң үдекчизи деп адаар апарган. Эң солун мергежил, экипаж хүннүң-не өскерлип турар, чижээ, «Боинг 737» деп агаар суднозу 2 ужудукчу, 3 үдекчилиг боор. «Аэробус 321»-ге 6, «Боинг 777»-ге үдекчилер, ужудукчулар каттышкаш шупту 11 кижи ужуп чоруптар.  Самолеттар бизнес, комфорт база эконом дээш аңгы-аңгы класстарлыг. Даң адар, хүн үнер, ажылга келгеш чаа коллегалар-биле кады чоруп каар, чаа пассажирлер, тоолда ышкаш чараш, бедик-бедик каът бажыңнарлыг хоорайларже ужуп четкеш келири, шынап-ла онза деп, мээң маадырым сонуургаан айтырыгларымга интернет дамчыштыр харыылап олурду. Ак-көк дээрде ужуккан самолетка ажылдап чоруурунга эң кол сорулга дээрге, айыыл чок чорукту чедип алыры болур. Оон ыңай пассажирлерге эвилең-ээлдек болуру база чугула. Компанияның ажылдакчылары дыштаныр хүннерин боттары баш удур демдегледип алыр.  

Делегей деңнелдиг компания болгаш Россияның улуг хоорайларынче, база Европа чурттарынче, Американың Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Кыдаттың Пекин, Шанхай, Гонконг, Японияның Токио дээш оон-даа өске 50 ажыг  чурттарже аай-дедир пассажирлерни чедирип, ужуп чоруп турар. Ырак хоорайларже чорааш, дүне-даа чанып келир мындыг солун ажыл-дыр деп, стюардесса тыва кыс таныштырды.

Шеңнениң ажылының мындыг чай чогун кады чурттаан ынак эжи Эрес база билир. Ырак хоорайга Эрес биле Шеңне бот-боттарын деткижип, иелээ ажылдап чоруп-ла каар турганнар. Өгнүң эр ээзи Моол чуртунга радио болгаш телевидениениң оператору деп дээди эртемни чедип алгаш, улаштыр-ла Москвага логистика талазы-биле ажылдай берген. Ол удавас бодунуң компаниязын тургузар сорулгалыг болду. Черле ынчаш бурунгаар чүткүп чоруур болгаш-ла ындыг боор, кайызы-даа эртем-билиглиг, ажыл-агыйлыг, тура-соруктуг аныяктар бо чылын куда-доюн база дүжүргеннер.  Шеңнениң кыс эштери «бистер база стюардессалар болуксап тур бис» дээш кудада борт үдекчизи уруглар өттүнүп, кеттингеннер-даа. Каң-оол Арбын-оолович, Кара-кыс Михаиловна хеймер уруу, күдээзин амыдыралдың делгем оруунче чагыг-сүмелиг үдеп кааннар. Шеңнениң ада-иези кады чурттаандан бээр 50 чыл чедип турар, келир чылын алдын кудазының езулуг-ла мугур үези, база авыралдыг ава-ачаның ачы-буянында эртем-билигни чедип алган, эки ажылдап чоруурун мээң маадырым онзалап демдеглеп олурду. Чоок турган болза, аалга баргаш, мал-маганын кадаржып, ада-иеге дузалажыпса дээн сеткил-хөөнүн дораан-на эскерип калдым. Биче сеткилдии, сагыш човангыры оон-на илдең-дир.

А социал четкилерде стюардесса тыва уругга чылыг сөстерни чаңгыс чер-чурттуглары база сөңнеп бижип турарлар;

Кима Донгак: «Москвада «Алдын-Булак» кафезинге ырак үнүүшкүннерже ужудар бетинде Шеңне ыяап-ла чедип кээр чаңчылдыг. «Далган үскен» мүнге, национал аъш-чемге дыка ынак бистиң аалчывыс-тыр. Аэрофлотта ажылдап турар.

Марта Монгуш: «Шеңне, кайы авиакомпанияда ажылдай бердиңер? Эр-хей, чоргааранчыг-дыр!».

Кима Донгак: «Дюссельдорф колдуунда даштыкы чурттарже ужудар компания-дыр. Англи дылды тергиин билир боорга-ла, кайнаар-даа орук ажык болур».

Шеңне Донгак: «Улуу-биле четтирдим. Далган үскен мүн ишкеш, сагыш-сеткилим өөрүп, хей-аъдым көдүрлүп, күш-шыдалдыг, ак-көк дээрде ужугуп, ажылдап бар чор мен…»

Марта Монгуш: «Ак орукту күзедивис Шеңне!»

Алдын-маа Сай-оол: «Бистиң Шеңне Өвүр кызы-дыр. Чоргааралывыс тыва стюардессага чиик чаагай орукту күзеп тур бис!».

Мындыг чылыг күзээшкиннерни Шеңнениң фейсбукта хууда арнында оон-даа хөйнү бижээн. Тываның аэропорту делегей деңнелинче үнүп, ырак-чоок хоорайларже ужудуушкуннарны чоруда бээр болза, чараш оолдар, кыстар ажылдай бээр ажырбас, дөмей-ле чоргааранчыг апаар дээн сеткилин ол илеретти. Чурттуң төвү Москвада аныяк өг-бүле Эрес Сандан биле Шеңне Донгактың ажыл-ишке ынаа, бурунгаар чүткүлдүү, тура-соруктуу, биче сеткилдии аныяк-өскенге үлегерлиг болгу дег. Бистиң аныяк, чараш оолдар, кыстарывыс тыва стюардесса кыс дег, база барып-барып Москвага бодунуң компаниязын тургузар деп сорулгалыг Эрес ышкаш дидим, чоргаар чоруур болза дээн бодалдар сагышка кирер-дир. Бистиң чаңгыс чер-чурттугларывыс аныяк өг-бүле Эрес биле Шеңне езулуг-ла, эр-хейлер-дир.

Ася Түлүш.

Чуруктарны хуу архивтен алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.