1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МӨҢГҮН-ТАЙГАНЫҢ ЫРААЖЫЗЫ

МӨҢГҮН-ТАЙГАНЫҢ ЫРААЖЫЗЫ

Тываның көскү шүлүкчүлериниң бирээзи, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Салчак Бүрүшкекович Молдурга чо­раан болза, бо хүннерде 80 харлаар турган. 
Ол 1936 чылдың декабрь 12-де Мөңгүн-Тайга кожуунда Мугур деп черге төрүттүнген. 1952 чылда Кызылдың педагогика училищезин дооскаш, Бай-Тайга, Мөңгүн-Тайга кожууннарның көдээ школаларынга 40 хире чыл башкылаан.
Чогаадыкчы ажыл-ижи 1953 чылда «Сылдыс­чыгаш» солунунга үнген «Ильичиниң чагыы» деп шү­лүүнден эгелээн.­ Чогаал­чы «Шуур­ган» (1963 ч.), «Таныш»             (1967 ч.), «Истер» (1970 ч.), «Аялга» (1974 ч.), «Тура-сорук» (1979 ч.), «Чырык үем» (1983 ч.), «Үе-шагның судалы» (1984 ч.), «Ыдыктарым» (1990 ч.), «Сүзүк» (1994 ч.) база «Дүвүлүг хат улдап турда…» (2007 ч.) деп номнарның автору.   
Чогаалчының бижээн уян, чараш сөстерлиг шүлүктери композиторларның сонуургалын оттуруптар, ынчангаш ооң шүлүктеринге дыка хөй сураглыг ырылар бижиттинген.
 
Тыва
Тывам чуруу чыткан кишке дөмейлежир,
Дыңнааланып, кулактарын сүүрерткен дег.
Таңды – хөрээ, Тожу- сирти, Хемчик – бажы,
Талыгырда Мөңгүн-Тайгам – думчуу-даа дег.
Көжээ даштар, хаяларда бижик, чурук,
Хөлде шивээ бузундузу – бурунгузу.
Меңгилиг даг, ногаан эзим, ак-көк хем, хөл,
Бедикте хүн, ишкээр хову – делгеми ол.
Малым, аңым, черим байлаа эгээртинмес,
Бажым сырый дүгү ышкаш, санаттынмас.
Кобальтының, асбестиң дээжилерин
Хову-Аксы, Кара-Дажым берип турар.
Карак өөртүр, чүрек таалаар чараш бойдус
Кайгамчык эм – агаар, чырык, чылыг – бисте!
Каргыс шагның чүс-даа чылы көрбээн үүле –
Хамык тудуг хүнде, шакта бодарап тур.
Черимниң эң дээди байлаа, чоргааралы –
Шевер холдуг, чечен сөстүг оол, кыс өстү.
Ыдык чаяан кижилерин Тывам төрээн,
Ырын, самын делегей-даа дыңнаан, көрген!
1973
 
Мөңгүн-Тайга
Чылдың дөрт шаг ээлчээнде бөмбүрүк ак
Шырайымдан хүлүмзүрүүм салбаайн дээнзиг,
Бедик сыннар бажын ажыр харагылап,
Мендилежип, талыгырдан уткаан ышкаш –
Бөргүң — меңги, дошкаң — кызыл тугуң болуп,
Мөгейген дег, чайнап тур сен, Мөңгүн-Тайга!
 
Кадыр эктиң ол-бо тала сыскыглары
Хамык аң, куш – тывыш, байлак чажыргылаан,
Калбак эдээң онча-санчок сыгыглары,
Кажык ышкаш, ак чайт сүрүг, аалдар хойлаан –
Аяс хүнге, шуурганынга дески ынак
Аңчы, малчы ораны сен, Мөңгүн-Тайга!
 
Аргыыр орук, көвүрүглер, амгы тудуг
Ажылчыннар демин, күжүн херечилээн,
Алтай, Моолче оортан бээр-даа сунган холдар
Акы-дуңма найыралдың быжыын сөглээн –
Овур, ырың дөгере чаа – Тываның бир
Онзагай дээн булуңу сен, Мөңгүн-Тайга!
 
Каргы, Мугур, Мөген-Бүрен, Тоолайлыгның
Хайым суунче дүне суурлар оттар саарып,
Чугаалаар, көөр херекселдиң олар бодун,
Чуртун, бүгү өртемчейни көрүп, дыңнаан –
Кызыл, Москва – бүгү Совет төрээн черде
Кызыл тының мөңге тудуш, Мөңгүн-Тайга!
1957-1979
Салчак МОЛДУРГА.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.