1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ОГОРОД - ӨГ-БҮЛЕНИҢ ЧЕМГЕРИКЧИЗИ

Тыва Республиканың Баш­тыңы Шолбан Кара-оолдуң Дээди Хуралга “2018 чыл – девискээрниң хөгжүлдезиниң старты. Тыва-2030” деп Айыткалын күүседир сорулга-биле, рес­публикага огород болгаш сад ажылын хөгжүдериниң хемчеглерин ажылдап кылган. Ол хемчеглерни ажылдап кылырының эргежок чугула апарганының бир чылдагааны, ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының сан-чурагайлары-биле алырга, Тывада 133 400 кижиниң азы чурттакчы чоннуң 41,8 хуузунуң орулгалары албан езузу-биле доктааткан амыдырап-чурттаарының эң куду деңнелинден безин эвээш болганы. 

Ол программада суурларга суг бугаларын кылыры, бар бугаларны аштаары, олап сугну огородтарже аксыры, кудуктарны кагары, огород тарыыр шөлдери чок хамаатыларга черни аңгылап бээри, ногаа аймаа тарып өстүрер талазы-биле өөредилге семинарларны эрттирери дээш хөй хемчеглерни ап чорудары көрдүнген. Бо программаны чедиишкинниг күүседиринге каш чыл улаштыр боттандырып чорудуп турар “Социал картофель” губернатор төлевилели улуг деткимче болуру чугаажок.

Огород ажылын сайзырадыр, чон аразынга картофель, ногаа аймаан тарыырын калбартыр дээш, чазак-чагырганың талазындан ап чорудуп турар ажылдарның улуг ужур-дуза­лыын айытпышаан, дараазында чүүлдү демдеглеп каары база артык эвес боор. Эң ылаңгыя кожа-хелбээ чурттап чоруур орус чонувустуң, эш-өөрүвүстүң барык шуптузу огородту кандыг-даа хемчеглер чокка бажыңнарының чанынга тудуп, картофель болгаш ногаа аймаан тарып өстүрүп турар-дыр. Тывалар ногаа тарып өстүреринге чаңчыкпаан чон бис деп, чамдык кижилер чылдагааннап болур-ла ый­наан. Ынчалза-даа тываларның аразында ногаа аймаан, кандыг-даа чаңчыл дивейн, хөйү-биле тарып өстүрүп чоруур кижилер база бар-дыр. Кижилерниң огородту тарып азы тарывайн турарының хамык чылдагааннары чаңчылда эвес, а боттарывыстың ажыл-агыйжы эвес чалгаавыста деп чугаалап болур. Албан езузу-биле доктааткан чурттаарынга херек хереглелдерниң эң куду деңнелинден безин эвээш 133 400 кижиниң аразында азы чурттакчы чоннуң 41,8 хуузунуң иштинде амыдырал-чуртталгазының байдалы оон бедик бооп болур кижилер бар. Ажыл-агыйжы эвес, чалгаа кижилер кара хөрзүннүг черлерде, суг кудумчулап агып чыдар суурларда чурттап орар хирезинде чаңгыс борбак картофель олуртпайн турар болгай. 

Огород ажыл-агыйын Тывага моон соңгаар сайзырадыр талазы-биле хемчеглерде ногаа, картофель тарып өстүрер күзелдиг кижилерге дузалаарының аргаларын көрүп кааны эки-дир. Ынчалза-даа бажыңының чанында азы дачаларда чер участоктарын шуут ажыглавайн турар хамаатыларга хамаарыштыр албадал болгаш кеземче хемчеглеринче кошкак кичээнгейни салган.

Чижээлээрге, Кызыл хоорай­ның чоогунда дачаларда шуут кагдынган, ээлерин дачалар ниитилелдериниң баштаар черлери тыппайн турар чер участоктары хөй. Ээлерин тыппайн, ол участоктарны өске кижилерге бериптерге, оларның чаа ээлери болбаазырадып, ногаа болгаш картофель тарып, бажың-балгат тудуп алырга, эрги “ээлери” тыптып кээп, чаргылдажып, судтажып эгелээр таварылгалар хөй. 

Чүгле дачаларда эвес, көдээ-даа, черни өнчү кылдыр алган соонда, ону ажыглаар-ажыг­лавазымны бодум билир мен дээр хамаатылар бар. Черни ажыглавайн турары хоойлу-дүрүм үрээшкини эвес деп санаар кижилер бар. А ол дээрге шын эвес билиишкин. Черни хууда өнчүге алган-даа болза, ооң ажыглалы дээш харыысалга хоойлу-дүрүм езугаар бар. Бажыңнар чанында, дачаларда чер участоктарын ажыглавайн турар кижилер эвээш­ эвес. Ооң чылдагааны черниң ажыглалы-биле тус черлерде эрге-чагырга органнары ажылдавайн турары. Ол түвектиг ажыл. Өнчүге чөпшээредип алган черин хамааты ажыглавайн турарын азы соора ажыглаанын, янзы-бүрү документилер чыып, бадыткаа­ры нарын, хөй үе негеттинер. Ынчангаш ындыг ажылдан тус чер эрге-чагыргазының ажылдакчылары ырак-ла чорук­саар. Чер участогун 3 чыл дургузунда ажыглаваан дээш, торгаалдарны чер ээзинге онаап болурун Административтиг чурум үрээшкиннериниң кодекизинде көрүп каан. Бир эвес торгаал соон­да черни ажыглавас болза, чер участогун хураап ап, өске хамаатыларга дамчыдып болурун Россия Федерациязының Хамааты кодекизинде көрүп каан. Черни ажыглавайн тура­ры­ның демдектерин Россия Фе­де­рациязының Чазааның 2012 чылдың апрель 23-те хүлээп алган № 369 доктаалында тодарадып каан. Ол дээрге чер учас­тогун бок сигеннерниң долдур үнгени, черни болбаазырадып, ажыглап турарының демдээ чогу дээш оон-даа өске. Бир эвес черни ажыглаарының дугайында хоойлу-дүрүм езугаар тус черниң эрге-чагыргазының негелделерин черниң ээзи күүсетпес болза, судтуң шиитпири-биле черни хураап ап болур.

Чижээлээрге, Кызыл хоорай­ның чоогунда дачаларда кагдынган чер участоктары хөй. Оларны ээлеринден судтуң шиитпири-биле хураап ап, ногаа болгаш картофель тарып, огород тудуксаар кижилерге дамчыдып берип болур. Бо ажылга Кызыл хоорайның эрге-чагыргазының, чер-биле ажылдап турар органнарның холу четпейн турар. Четпейн турар эвес, чедиксевейн турар деп санап болур. А ол чер дээрге найысылалдың ажыл-агыйжы чурттакчыларынга огород болгаш садты хөгжүдеринге киржириниң, боттарын аъш-чем аймаа-биле хандырарының бир аргазы-дыр.

Шаңгыр-оол Моңгуш.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.