1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

«Шынның» аалчызы

«Дорт харылзаада»: Тывада сайгарлыкчы чоруктуң хөгжүлдези

Рынок экономиказының чугула бир кезээ – сайгарлыкчы чорук азы бизнес бистиң республикада шапкын хөгжүлдеже кирген кол адыр. Тываның Экономика яамызының берген медээзи-биле алырга,  республикада 11878 сайгарлыкчылар бар. Ол дээрге 140 хире — биче хевирниң, 1315 биче болгаш 20 хире ортумак бүдүрүлгелер база 10403 хууда сайгарлыкчылар-дыр.

Кол чүүл — дүвүревес

Байырлал бүдүүзүнде Тыва Республиканың хамааты камгалал болгаш онза байдалдар агентилелиниң хүн бүрүде башкарылга салбырының улуг специализи Сергей Тимофеевич Филимонов-биле ужуражып, хамааты камгалал айтырыгларының дугайында чугаалаштым.

Сезен харның бедиинден көрүш

Ким Николаевич Ондум бо хүннерде сезен харлаан. Ону көөрге назы-хары ол хире чеде берген дээр аргажок, аныяксыг, чиик-адак. Кандыг-бир айтырыгны тайылбырлай бергенде, ол дег солун кижи ховар. Онзагай салым-чаяанныг болганы таварылга эвес. Чеже кижилерге ол ачы-буянын көргүзүп, аарыг-аржыктан адырып, сагыш-сеткилин эмнеп, оожуктурбаан дээр.

Езулуг тыва эр кижи: мөге, малчын, хөөмейжи...

Тыва чоннуң кайгамчык эртинези, тыва эр  кижиниң  хей-аъдының  бедик көдүрүкчүзү — сыгыт-хөөмей дээрзи бүгү делегейде билдингир деп дидими-биле чугаалап болур. Ооң нептередикчилери болгаш суртаалчылары – Тываның национал оркестриниң директору Аңгырак Викторович Ховалыг, Тываның Улустуң хөөмейжилери – Андрей Алдын-оолович Монгуш база Игорь Михайлович Көшкендей, оркестрниң ыраажызы болгаш хөгжүмчүзү Каң-Хүлер Валерьевич Саая-биле номчукчуларывыс  аразынга «дорт харылзааны» Ада-чурт камгалакчызының хүнүнүң бүдүүзүнде эрттирген бис. Чоннуң   ынак артистеринге «Шын» солуннуң Интернет социал четкизинде «ВКонтакте» болгаш «Фейсбук» арыннарында тускай арыннары болгаш телефон харылзаазы-биле хөй санныг айтырыглар келген. Ам «Номчукчу – чоннуң артистери – солун» деп темага эрткен «дорт харылзаавысты» муң-муң номчукчуларывыска сонуургадыр-дыр бис.

Чимит-Доржу Ондар: «Улуг назылыг кижи ол дээрге чедир номчуттунмаан ном-дур»

Ондарларның Москвада арыг-силиг квартиразында хөөрежип ор бис. Ында Тываны сагындырар чүүлдер-ле хөй: чураан чуруктар, фото-чуруктар, тыва бойдусту сиилбээн хевистер, бажың ээзиниң олурар сандайында болгаш буттарының адаанда өшкү кежи алгы чадып каан.

Өңнүң ээлериниң ажыл-ишчизи дораан эскертинер: Чимит-Доржу Байырович өй-өйде ноутбугун сегирип алыр, азы соталыг телефон дамчыштыр кым-бир кижи-биле чугаалажыр. Бажыңның херээжен ээзи оюн-баштак чугаазы-биле катай кухня ажылы кылып, биске салыр чемин белеткеп тур. Ооң соонда аякта шай куттунган, аъш-чем салдынган, чугаа-соот-даа эгелээн.

Тывада геше-лхарамба Лобсаң Гьялцен башкы аалдап келген

Дрепуң Гомаң хүрээзин 1416 чылда Чже Цонкапа башкының сурукчузу Джамъяң Чодже үндезилеп тургускан. Бо хүрээни Чырыткылыг Далай-Лама Башкылар өргээзи кылдыр  туткан. Дрепуң хүрээзиниң  улуг башкылары Далай-Ламаларга чоок болгаш оларның бичии чаш турган үелеринде дагдыныкчы башкылары болуп чорааннар. Хүрээниң Гомаң деп ады ийи төвүт сөстерден укталган: “го” дээрге “эжик”, “маң” “хөй” дээн уткалыг. Ниити утказы  “Хөй санныг эжиктиг”, азы “Төнчү чок хөй эжиктерлиг” деп билиишкин мында кирген. Ооң утказы болза, Гомаң хүрээзинге дээди угаан-медерелдиң деңнелинге четкен улуг башкылар турганындан боттарының хуулгаазын күштүг аргалары-биле мөргүл-номналдарже  хүрээниң ханаларын өттүр кайыын-даа кирип болур аргалыг болганындан ындыг атка четкен.

Бо хүрээге янзы-бүрү чылдарда аңаа өөренип, чурттап-ажылдап турар башкыларның  саны 15 муң чедип турган. Амгы үеде Индияның мурнуу чүгүнде  Картнатака деп штаттың Мунгод хоорайның  девискээринде төвүт лама-башкылар Чырыткылыг Далай-Лама Башкының ачы-буяны-биле Дрепуң Гомаң болгаш Лоселиң хүрээ-университеттерин тургузуп алган. Ында 5 муң ажыг лама-башкыларның аразында Россиядан калмыктар, буряттар болгаш тывалар сарыг шажынның философиязын өөренип турарлар. Амгы үеде Гомаң хүрээзиниң улуг башкыларының бирээзи, геше-лхарамба деп дээди деңнел четкен хүндүткелдиг Лобсаң Гьялцен башкы Тывада чоруп турарын билип алгаш, башкының болгаш ооң өөреникчизи Лобсаң Чөпел башкыны редакцияже чалаан бис.

Олар күзелдии-биле дугурушкан шагывыста озал чокка чедип келдилер. Мен баш бурунгаар белеткеп алган ак хадаам хүндүткелдиң демдээ кылдыр сунуп, башкы-биле тыва дыл кырында чолукшааш, чугааже чаладым.

Сагыш-сеткилим соруктуг...

Ажы-төлүнге чараш үлегерлиг, амыдыралга туруштуг езулуг ада кижиге Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме суу рунуң хоочун чурттакчызы Чаш-оол Лопсанович Ондарны хамаарыштырып болур.

Ийиги чуртталганы сөңнээн

Аравыста маадыр

Бистиң үениң маадырлары кымнарыл? Бис оларны эки билбес бис, а олар бистиң ажы-төлүвүстүң, чоок кижилеривистиң амы-тынын камгалап, ийи дугаар чуртталганы берип турар дээр болза, хөөрем эвес…

Геше ЛОБСАНГ ТХУПТЕН: «Хүндүлүг тыва чонумга буянныг кежик-чолду йөрээп олур мен»

Шагаа чоокшулап орары-биле хүндүлүг тибет башкы Геше Лобсанг Тхуптен-биле чаңчыл езугаар ужуражып, ажык чугааны кылдым.  Бо удаада каш дугаар ужуражып турарывыстың дугайында чугаа болбады.  Журналист кижи болгаш сарыг шажын чүдүлгезиниң өөредиин, езулалдарын, чаагай езу-чаңчылдарын хүндүлээрим кончуг. Чылдың-на Шагаа бетинде бо башкымга ужуражып, үнүп келир чылдың дугайында тыва чонга тайылбырны берип, канчаар уткуурундан эгелээш, кандыг аъш-чемни өргүүрүн безин дамчыдар кижи мен. Ам бодап орарымга, эрткен чылдың дугайында башкымның чугаалаан  чүүлдери колдуу шупту шын болур чорду, ону база сактып чугаалажып ордувус.

Өөредиглиг солун сайгарылгазы

Хоочуннуң мерген угаадыы

Кижи бүрүзүнге, ылаңгыя журналистерге, арга-дуржулга чылдар-биле келир дээрзин билир бис. Ол чылдарны аныяк журналистерге хоочуннар-биле сырый холбаа, ужуражылгаларның ачызында дүргедедип, чоокшуладыр арга бар. Өскээр чугаалаар болза аныяк спортчуга чедиишкин чедип алырының онза чажыттарын шыырак арга-дуржулгалыг тренер (дагдыныкчы) дамчыдып бээри ышкаш, силер, хоочуннар, «Шын» солуннуң аныяк журналистеринге херек силер деп чүүлдү кол редактор И.М. Дамба-Хуурак январь 12-де, Россияның Парлалга хүнүнде, редакцияга хоочуннар-биле ужуражылгага демдеглээн. Шынап-ла, хоочуннар-биле ажыл анаа чугаа кырында эвес, а херек кырында боттанып эгелээн. Чижээлээрге, февраль 29-та редакция коллегиязынга хоочуннар чөвүлелин тургузуп бадылаан.

Күш-ажыл кижини каастаар

Амгы үеде ниитилелде Адалар чыыжы кол черни ээлеви­шаан, чон аразында сайгарылганың чугула айтырыы болуп турар. Шынап-ла, адаларның өг-бүлезинде ажы-төлүнүң кижизидилгезинде ээлеп турар ужур-уткалыг туружу амгы үеде чидиг болуп артпышаан, ынчалзажок төлептиглер черле  турар.    Өг-бү­ле тудуп, амыдыралдың нарын айтырыгларын шиитпирлеп, ажы-төлүнче бүрүн кичээнгейни угландырып турар адалар бар. Назы-хары чеже-даа аныяк болза, чуртталгада бодунуң кызыл күжү-биле быжыг турумчуй берген аныяк өг-бүлелер база кайы хөй. Оларның аразында Кызыл кожууннуң Сукпак сумузунда чурттап чоруур төлептиг ада, чолаачы, хууда мал-маган тудуп, амыдырап-чурттап орар Алексей Кара-оолович Бады-оол хамааржыр. Ооң-биле ужуражып, аал коданынга чедип, ажыл-ижи-биле таныжар аргалыг болдум. Солуннуң бо үндүрүлгезинде аныяк ада-биле чугаавысты бараалгаттым.

Кара-оол ЛАПЧАА: "Эр кижи ат-алдарын бодаза эки"

Кара-оол Лопсаңович Лапчаа. Бо атты дыңнаан, номчаан кижи ону дораан танып, янзы-бүрү талаларындан сактып кээр боор. Ооң Россия Федерациязының күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамызындан, Тыва Республикадан шаңнаткан медальдары, хүндүлел бижиктери 20 ажыг, «ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг аттың эдилекчизи. Оларның артында ажыл-амыдыралының солун 70 чылдары кирип турар. Ооң аразындан хензиг чаш тургаш,  адазын оксунганы, ону солаан акызының аалынга мал малдап чорааны, өргелээр дээш кичээлдерден дезип турганы, күш-ажылчы намдарының эгезин салган одакчы мергежили, "Ак-Эрик" колхозту даргалааны, чаңгыс эвес янзы дээди эртем-билигни чедип алганы, кожуун чагыргазының аңгы-аңгы бедик албан-дужаалдарынга ажылдап чорааны база хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Ажыл чоктар хаара тудар төпке удуртукчулап ажылдап турганы дээш, сактыр болза, төнмес. Бо дээрге Кара-оол Лопсаңовичиниң амыдыралчы оруунуң чүгле бичии кезии-дир. Шак бо онзагай хоочун-биле ооң 70 харлаан юбилейинде ужуражып чугаалаштым.

И. Канишева: "... Анаа-ла мергежил эвес, а амыдыралчы ханы боданыышкын"

Чоокта чаа Тываның агроүлетпүр бүдүрүл­геле­риниң амгы үеде сайзыралының дугайында сюжет тырттырары-биле "Россия-1", "Россия-24" теле­каналдарының журналистери бистиң респуб­ликавыска аалдап кээп чораан болгай. Ук сюжет­тиң кол маадырлары Тываның эң-не ыраккы ко­жуун­нарының ажыл-ишчи малчыннары, көдээ ажыл-агый специалистери болган.

Кызыл — Тываның хөгжүлдезиниң шимчедикчизи

Кызыл — Тываның чүрээ, ооң судалы. Кызыл — Тываның арны, ооң чараш шырайы. Тыва Республиканың Баштыңы—Чазааның Даргазы Ш.В. Кара-оолдуң Айыткалында: "Мен найысылалче, ооң тудугларынче албан-биле хөй кичээнгейни угландырдым. 2014 чылда бис Белоцарск — Красный —  Кызылдың тургустунганындан бээр 100 чыл оюн демдеглээр бис. Хоорайның төөгүзү дээрге-ле бистиң республиканың амыдыралының байлак болуушкуннарлыг, чырык арыны-дыр. Амгы Кызыл — бистиң республиканың чүрээ болгаш арны, Тываның хөг­жүлдезиниң кол шимчедикчизи" — дээн бодалынга кижи бүрүзү каттыжар боор.

Ынчангаш 2012 чыл адак талып келгенде, Кы зыл хоо рай кандыг чурттап-ажылдап турарын билип ап, "Шынның" номчукчуларынга чедирер дээш найысылалдың мэри Владислав Товарищтаевич Ховалыгдан интервью бээрин дилээн бис.

Вячеслав ЛЫСАКОВ: «ТЫВАДА АРЫГ БОЛГАШ ЫРЖЫМ-ДЫР»

Тыва Республикага де­кабрь­ның 4-те солун  аалчы кээп чораан. Ол дээрге РФ-тиң Федерал­дыг Хуралының Күрүне Дума­зының депу­тады, консти­тусчу хоойлу­жудулга болгаш күрү­не тургузуунуң комитеди­ниң даргазының оралак­чызы, Бүгү-россий­жи «Улусчу фрон­тунуң» Төп Аппа­ра­ды­ның удур­тукчузу Вячеслав Иван­ович Лысаков-тур.

Страницы