1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЙЗЫРА-ЛА ТӨРЭЭН ТЫВАМ

САЙЗЫРА-ЛА ТӨРЭЭН ТЫВАМ!

Тыва Республиканың Хүнүн чылдың-на август 15-те хөй националдыг чону калбаа-биле демдеглеп эрттирип турар. Республика Хүнү ниитилел-политиктиг утка-шынарлыг боорундан аңгыда, кады чурттап, ажылдап чоруур хөй национал чоннарның найыралының байырлалы апарган. Барык бир век бурунгаар Тывага чурттап чораан орус болгаш тыва чоннарның бот-боттарын билчир, эптиг-чөптүг чоруундан Тыва Республиканың Хүнүнүң төөгүзү эгелээн. 

1917 чылда Россияга Октябрь революциязы тиилээн, хаанныг эрге-чагырганың адаанга турган Урянхай крайга совет эрге-чагырга тургустунуп эгелээрге-ле, тыва чоннуң бот-догуннаан хамаарышпас күрүнезиниң дугайында айтырыг көдүрлүп келген. Урянхай крайның орус чурттакчыларының 1918 чылдың июнь 11-де эрткен V съездизинге ооң делегаттары тыва улустуң бот-догуннаан чоруун хүлээп көрген. Ол-ла чылдың июнь 13-те тыва улустуң төлээлериниң съездизинге кол айтырыг Таңды Тываның хамаарышпас күрүнезиниң дугайында болган. 1918 чылдың июнь18-те орус, тыва чоннарның съездизинге Таңды Тываның бот-догуннаан чоруунуң, тыва биле орус чоннарның эп-найыралының болгаш кады ажылдажылгазының дугайында дугуржулганы хүлээп алган. Тывага өөскүп үнген хамааты дайыны ол дугуржулганы боттандырарынга, бүгү Тываның съездизин эрттиреринге шаптык болган. 

Хамаарышпас тыва күрүнени тургузарынга Тыва чурттуг Иннокентий Сафьянов улуг ужур-дузалыг болган. Совет партийжи удуртулганың чамдык кежигүннери (чижээлээрге, Б.З. Шумяцкий) Тываны чаа тургустунган Моол Арат Республика күрүнезинге каттыштырарын Совет Россияның үстүкү органнарынга саналдап турган. Тываны Моолга каттыштырарынга белеткел ажылдарын эгелээриниң дугайында айтыышкынны Б.З. Шумяцкийден Иннокентий Сафьянов 1921 чылдың март 18-те телеграф дамчыштыр алгаш, аңаа удурланып, Даа кожууннуң чагырыкчызы ноян Буян-Бадыргы-биле харылзашкан, олар хамаарышпас тыва күрүнени тургузары-биле хемчеглерни ап кирипкеннер. Урянхай крайның орус чурттакчылары база Тываны Моолга каттыштырарынга удур дээрзи билдингир турган. Тывага болуп эрткен хамааты дайынының үезинде национал-хосталгалыг шимчээшкинге араттар эрес-дидим киришкен Даа биле Бээзи кожууннарның чонунуң төлээлериниң улуг хуралын 1921 чылдың июнь 25-26 хүннеринде Чадаанага эрттиргеш, хамаарышпас тыва күрүнени тургузар деп шиитпирни Урянхай крайның орус чонунуң Иннокентий Сафьянов баштаан төлээлелериниң киржилгези-биле хүлээп алган. Бүгү Тываның чонунуң шуулганын дарый чыып, бот-догуннаан тыва күрүнениң тургустунганын чарлаар деп дугурушкан. 1921 чылдың август айның 13-16 хүннеринде Таңды кожууннуң Суг-Бажы деп черде Атамановка (амгы Кочетов) суурга Тываның тос кожуунунуң чоннарының төлээлери улуг шуулганга чыылгаш, Тыва Арат Республиканың тургустунганын чарлаан. 

Чоннарның хамаарышпас чоруунуң дугайында совет эрге-чагырганың үндүрген баштайгы декреттеринге дүүштүр Совет Россия бот-догуннаан Тыва Арат Республиканы тургузарынга удурланмайн барган. Совет Россияның 17 төлээзи бүгү Тываның чыыжынга олуржуп, тываларның төөгүзүнде көстүп көрбээн болуушкун – Тыва Арат Республиканың тургустунганының херечилери болганнар. 

Хамааты дайынының соонда нарын ниитилел-политиктиг байдал турза-даа, тыва күрүнени тургузар дээш эрес-дидим хөделген Даа кожууннуң чагырыкчызы ноян Буян-Бадыргының, Тыва хамаарышпас күрүне болурунуң талалакчызы Иннокентий Сафьяновтуң ат-алдары Тыва Республиканың төөгүзүнче алдын үжүктер-биле киир бижиттинген. Оларның аттарын Тываның чону кажан-даа утпас, кезээде мөгейип, хүндүлеп чоруур. 

Тыва Арат Республика үезинде Республика Хүнүн чылдың демдеглеп эрттирип турган. ТАР Совет Эвилелиниң составынче бактаап кирген соонда, бо байырлалды эрттирбес апарган. 

1999 чылдың февраль 12-де “Тыва Республиканың байырлалдарының дугайында” хоойлуну хүлээп алган соонда, Республика Хүнүн байырлап эгелээн. Август 15-ти Тыва Республика Хүнү күрүне байырлалы кылдыр ук хоойлуда быжыглаан. Ол хүн байырлалдың болгаш дыштанылганың хүнү. 

Тыва Республиканың Хүнүн байырлап эрттирериниң ёзулалдары база чоорту хевирлеттине берген. Тываның Баштыңы республиканың ажылчы чонунга Республика Хүнү-биле байырны чедирери, август 15-те эртенгиниң 9.00 шакта ТР-ниң Чазааның бажыңының мурнунга Россия Федерациязы биле Тыва Республиканың күрүне туктарын байырлыг байдалга көдүрери, Тыва Арат Республиканың тургузукчуларының бирээзи ноян Моңгуш Буян-Бадыргының тураскаалынга мөгейип, чечектер салып, байырлыг митинг эрттирери чаагай чаңчыл апарган. 

Тыва Республика Хүнүнүң ниитилел-политиктиг утка-шынары улам делгереп, ону эрттирериниң чаа ёзу-чаңчылдары улам сайзыраары чугаажок. 

“Шын” солуннуң ниитилел-политика килдизи.

#РеспубликахунуТыва

#ДеньреспубликиТыва

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.