1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЙЫН-БЕЛЕК ТҮЛҮШ ДЕВИП ТУР!

Ачылыг ак-көк дээрде ай-хүнден эгелээш, дүнеки дээр­ниң сылдыстары бирде чайынналдыр херелдени бээр, бирде булут тыртып, бүргей бээрин кым-даа билир. Дээр-дең­герлер безин ынчаар чаңнап турда, бистерниң, кижилерниң, салым-чолунуң оюну оон каш янзы  ындынналып кээ­ринге чөпшээрежирден башка... Хөй чоннуң аразындан күштүглерниң күштүү кылдыр хартыганың кашпагайы-биле тыва мөгелер теп үнүп кээрге, сүрлүг-ле. 2014 чылдың эң кол, эң улуг байырлалы Россия биле Тываның демнежилгезиниң 100 чыл ою база Кызылдың үндезилеттинип тургустунганындан бээр 100 чыл оюнга тураскааткан улуг хүрешке шүүлген Сайын-Белек Түлүш-биле   чоок таныжып алырынче номчукчуларны чаладым.

Шагдан бээр бистиң улуг өгбелеривис кым-бир кижини кайгап магадаанда «Черинде бе, суунда бе» — деп чугаа­лажыр.  Хүндүлүг мөгевис Сайын-Белек Михайлович Түлүш Өвүр кожууннуң Ак-Чыраа сумузунга төрүттүнген. Сайдаш, Сезен-оол деп акыларлыг. Үш дугаар оглу төрүттүнерге, ачазы өөрээш, оглунга Сайын-Белек деп чараш атты тывыс­кан. Чаңгыс оол — оол эвес, ийи оол — чартык оол, үш оол — оол деп баштак чугаада дег, ачазы үш оглунуң кайызы мөге болур ирги деп бодаан чадавас. Чү­ге дизе Михаил Шакаанаевичиниң  бодун көөрге безин бедик-чаагай, хүрештерге шүглүп чораан­нарның бирээзи дээр­зин чаңгыс чер-чурттуглары билир. Амдыызында бичии Сайын-Белек  Хоолу биле Ирбитейге эштип каап, Орукунуң шынаазынга алды   харлыг тур­гаш-ла, аът мунуп халдып турда, школага өөренир  үе келген. Ак-Чыраа ортумак школазынга өөренип эрттирген чашкы шаандан сактып артканы, ынак башкызы Долаана Нарын-ооловна Доспанның тыва дыл кичээлдери болгаш күш-культуразы кайын уттундурар.

Бичиизинден тура ынак авазы Антонина Севээн­ов­на­ның амданныг аъш-чемин чип, ачазының хайгаа­ралының адаанга  хүрешке өөренген.   Ынчангаш-ла боор, школа соонда ынаар-мы­наар өөренип кирер дугайында айтырыг безин тургустунмаан. Чугаа чокка билдингир – чүгле хүреш, бурунгаар-ла, Сайын-Белек! Акылары Айлык, Марат суглар-биле хүрежип, чери-чуртундан ырак черге хүрежир бетинде дадыгып, суур­лар, кожууннар аразынга хүрежип чоруп тургаш, бурун тоолдарның маадырлары начыннар дег, кара черни казырадыр тутчу бээр улуг мөөрейлерге, аныяк бол, ады-сураа алгып, онагларын чиик октаар өйү чедип келген.Кызылга чурттай бергеш, спорт залындан үнмес, белеткел-ле, белеткел негээр ачыр-дачыр сегиржип алыышкыннарны чежени көрбээн дээр.Ынчалза-даа ынак ачазындан өске ону мөге кылдыр быжыктырган баштайгы тренери турган хүндүлүг Даш-Маадырның чагыгларын база утпайн сактып чоруур. Оларның бичии оолга бүзүрели Россияның, Моолдуң, Польшаның спортчу ареналарынга хостуг болгаш сумо хү­рештерге мөңгүн, хү­лер медальдарга эккелгени ол.    Европа чемпионадынга ийиги черни алгаш кээрге, Тыва Респуб­ликаның Чазаа аныяк спортчуну деткип, акша шаң­налын берген. Моолга азы Тывага-даа, респуб­лика  азы суму чергелиг-даа хүрештерниң деңзүгүүрү аар, салам болур деп, Сайын-Белек бодап чоруур. Каяа-даа баарга, мөге кижи мөге,   чоннуң хүндүткели, ынаныжы, шагдан бээр ындыг турган болгаш ындыг болуп артар.

Юбилей байырлалының улуг хүрежинге Сайын-Белек Түлүш дөрттүң санынче киргенин хүрешке сонуургалдыг­лар утпаан боор. Чүгле стадион долган чон эвес, бүгү Тыва кайы мөге, кымны октаар ирги деп четтикпейн манап турган. Чү­ге дизе  ТНТ телеканалы тус хүрештиң дорт дамчыдылгазын   база көргүзүп турган. Чүс чылды байырлаан адаан-мөөрейге тии­лелгеже 300 ажыг мөгелерни соонга арттырган кымнарыл ол? Күчүтен мөге Аяс Монгуш, Чаан мөге Эрес Кара-Сал, Арзылаң мөге Седен-Очур Кара-Сал база Арзылаң мөге Сайын-Белек Түлүш олар-дыр. Хүндүлүг аттарын безин дыңнап кааш, багай кижи сести бээр ат-сураглыг мөгелер! Сайын-Белек Аяс Монгуш-биле хүрежип тургаш, Күчүтен мөгениң ша­вар халдаашкыны хензиг када үзүктели бээр аразында хенертен туткаш, октап алган. Хүн­­дүткелдиг улуг мөгевис боду ынчап баар деп манаваан хевирлиг, бажын чайгаш, хүлүмзүрүп каан. Эң шиитпирлиг сөөлгү салыг – Сайын-Белек Эрес-биле дөрт хончуже киир хүрешкеш, Эрес ону көдүрүп келгеш, октаар деп чыдырда, Сайын-Белек карак чивеш аразында хөделгеш, бодун октап каан. Ол дораан дыка дүрген тура халааш, күрүне тугунуң адаан орта маңнап кээп чыдыпкаш, үр-ле тейлеп каанын көрген  чон утпаан боор. Тыва   хүреш дугайында сактыышкын безин  кижиге   чараш    күчү-күш­түг энергияны бээр-дир ийин… Күзүн эрткен хүрешти чүге сактып ор силер дээрге, Арзылаң мөгеден: «Кайы хүрешке тиилээри эң берге болду?» — деп айты­рыымга бо байырлал хүрежин адаан чү­ве. Эш-өөрүңерни адап, номчукчуларга сонуургадып көрүңерем дээримге, мөгевис оожум хүлүмзүрүп кааш: «Эрес Кара-Сал дээрге хүрештерге кады белеткенип турган найыралдыг эжим-дир» — деп, ол харыылады. Өске мөгелерден Тываның Начын мөгези Андрей Монгуштуң дидим, кашпагай, дүрген хүрежин, бичии мөгелерден Баткар Баазаң (Эрзин),чараш хүрештиг мөгелерден Айдың Монгуш (Улуг-Хем), Артур Шагжы (Чөөн-Хемчик) болгаш өскелерни-даа чоргаарал-биле адады.Мөге кижи бардам болурга, экизи бе, багайы бе деп сонуургаарымга, чонун хүндүлевеске бир багай, чөлдүр болурга бир багай деп харыы алдым. Арзылаң мөгениң база бир солун  талазы — чүдүл­ге­ге хамаа­рылгазы. Аныяк мөгелерге чүү деп чагыг бээр силер дээримге: «Кижи бурганынга тейлеп, чер-чуртун ыдыктап, ада-иезин хүндүлеп чоруур болза эки»— деп чугаалады. Моол мөгелер биле тыва мөгелерниң аразында улуг ылгал чок, бистер-биле дөмей деп бодалдыг.Чүгле оларның артында улуг-улуг компаниялар, спортчу клубтар оларны деткип, бүгү тала-биле хандырып турар боор. Ынчангаш олар улуг залдарлыг, хүрешке белеткениринге бүгү-ле таарымчалыг байдалдарны тургус­канын магадаар. Тыва сайгарлыкчылардан мөгелерге, өске-даа спортчуларга док­таамал дузаны көргүзүп чоруур Роберт Дермеевич Доржуга бодунуң-даа, эштериниң-даа мурнундан улуу-биле четтиргенин «Шын» солун дамчыштыр чедирип каарын дилээн.

Сайын-Белек Түлүш амгы үеде Тес-Хемниң О-Шынаа сумузунда бичии уругларның хүреш секциязының тренер башкызы болуп ажылдап турар. Назы-хар аайы-биле дөртен хире бичии оолдар сураглыг мөгениң кичээлдеринче кээп турар. Оларның аразында кончуг мөге болур чаяан­ныг оолдар бар деп быжыг бүзүрелдиг. Ынчангаш-ла боор, тес-хемчилер сураглыг мөгени бүгү тала-биле деткип келгенинге ол чоргаарланып чоруур. Аныяк мөгениң өөнүң иштин Чинчи Сергеевна дээр.Алыс боду Сүт-Хөлдүң Кара-Чыраа чурттуг. Школада физика-математика башкылап ажылдап чоруур. Оларның бичии уруун Долума деп адаар, оглунуң адын Сайын-Белек боду Күдер деп адап алган.Ажы-төлүнүң келир үезинче көргеш, ачазы бичии кызы эмчи болган болза деп күзээр.Оглу Күдерниң адындан-на илдең, хүрежир болза, эки-ле.

Сайын-Белек улузу-биле демнежип тургаш, ооң кырындан банкыдан каш катап чээли ап тургаш, бажың тудуп алган.Арзылаң мөгениң хүн бүрүде ажыл-хожулу өске чон-биле дөмей-ле: уруун, оглун уруг­лар садынга чедирер, кежээ алыр, улузунуң аъш-чеми, хеп-сыны дээн чижектиг айтырыг­ларны шиитпирлээри, бажы­ңының от-көзү дээш, баар.Хой эъдинден чаагай чем кылырынга ынак. Ооң-биле кады спортчу кижиге доктаамал белеткел херек, бичии-ле сула салдынып, чалгаа­раар болза, күш-дамыр суларап, «чалгаа» апаар. О-Шынаа суурнуң чону Сайын-Белек мөге Ак-Бедик, Кызыл-Бедик дагларын өрү халып чоктааш, куду халып бадып кээрин  бо-ла  эскерерлер. Спортчуларның «кил сывыр­таар» деп чугаазында дег, шыңганнарны быжыктырып, аваангыр-кашпага­йын чидирбезиниң, эң берге бол, бөдүүн аргазы ол. Чүгле ынчан мөге кижи шыдамык, октадыпкаш-даа, туруп кээр, дараазында адаан оюнунга белен болуп, удуун негеп алыр. Кажан стадион долдур чон өөрүшкүлүг алгы-кышкы-биле туруп кээрге, уттундурбас  артып каар ол  өйде мөгениң кежиктиг сылдызы чайыннай бээр. Эртип турар чылда ча­йынналчак тиилелгелерни че­­дип алган ынак мөгелеривис Сайын-Белек Түлүш-биле  Эрес Кара-Сал оларга үнүп орар 2015 чыл чедиишкиннерни, аас-кежикти, олча-омакты угбааже эккээрин күзедивис!

Галина Маспык-оол.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.