1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СЕТКИЛИНИҢ КЫЙГЫЗЫ-БИЛЕ АЪТТАНГАННАР

Ада-чурттуң Улуг дайынынга совет улустуң кайгамчык эрес-маадырлыг Тиилелгезиниң 70 чыл оюн бүгү делегейде демдеглеп турар. Тыва Арат Республиканың чону ССРЭ-ниң  бир дугаар эвилелчизи болуп, фашистиг Германияга удур демиселди  чарлаан. Тывалар шаг-төөгүден бээр чурттап чораан девискээрин карак огу дег камгалап, төрээн чериниң бойдузунга, ында чурттап чоруур чонунга кончуг ынак, хумагалыг чораан. Оларның хан-дамырында сиңип калган өгбелериниң езу-чаңчылдары, ыдыктыг сөңү төрүмелинден эът-ханында сиңниккен. Ынчангаш калчаа дайзын оор езу-биле халдап кээр­ге, тывалар ону кончуг улуг согуг кылдыр хүлээп ап, совет шериглерге боттарының эки туразы,күзели-биле дузалажып эгелээн.

Тыва эки турачылар Ада-чурттуң Улуг дайынынче боттарының сеткилиниң кыйгызы-биле аъттанганнар. Олар дайын шөлүнге эрес-кашпага­йын, дидимин, күштүүн бадыткап, фашистиг Германияның дижинге чедир чепсегленген шериглерин чылча шаап тургаш, совет улустуң ниити тиилелгезинге боттарының төлептиг үлүүн киириштирген.

Ада-чурттуң Улуг дайынынче аъттанган 220 ажыг тыва эки турачыларның аразындан Таңды кожуундан 40, а ооң бир сумузу – Ээрбектен 18 тыва эки турачылар дайын-чааже аъттанганнар. Оларның аразынга Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу Оюн база турган. Тывадан барган эки турачылар Иваново областың Ковров хоорайга шериг өөредилгезин эрттиргеннер. Хүрең-оол эштери-биле 500 километрниң шериг марыжын база эрткен. Ооң соонда Хүрең-оол тыва эки турачылар-биле Украинаны хостажырынга киржип, дең эвес тулчуушкуннарга чаңгыс эвес удаа киришкен. Эрес-маадырлыг чоруу дээш Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу «Дайынчы шылгарал дээш», «Эрес-дидим чорук дээш» деп медальдар-биле шаңнаткан. Дайын чылдарының соонда ооң хөрээн оон-даа өске дайынчы шаңналдар каастаан.

Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу төрээн чери  Ээрбекке чедип келгеш, мал ажылынче шымнып киргеш, сөөлүнде барып Бии-Хем кожууннуң «Кызыл тараачын» совхозунуң Ээрбек салбырының мурнакчы малчыннарының оду­руунче киргеш, хөй санныг шаңнал-макталдарны-даа четтирген.

Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу дайындан келгеш, өг-бүле тудуп чурттааш, бодунуң келир үеде салгалдары болур 5 оолдарын бодунуң ажыл-херээн уламчылаар кылдыр арттырып каан. Ол боду 1969 чылда кайгамчык бойдус-чурумалдыг өскен-төрээн чери Ээрбекти каггаш «кызыл-дустаан».

Эрткен неделяда Россияның Коммунистиг партиязының Тывада салбырының ийиги секретары Виктор Васильевич Мартый-оолга баштаткан бөлүк ажылдакчылары Кызыл кожууннуң Ээрбек суурунга чедип, ол суурдан да­йынче чоруткан 18 эки турачыларны сактып, байырлыг кежээни суурнуң Культура бажыңынга организастап эрттиргеннер.

Кежээниң эрттирикчилери Ада-чурттуң Улуг дайынынга эки тура-биле киришкен 18 чаңгыс чер-чурттугларының аразындан Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу Оюннуң салгалдары – 5 оолдары ачазының оларга чагып-сургап каан чижээнге даянып эрттирген.

Ээрбек суурга болган ужуражылганың организакчылары В.В.Мартый-оолдуң удуртулгазы-биле суурнуң хоочун чурттакчыларынга Тываның Совет Эвилелиниң составынга киргенинден бээр 70 чыл болган оюнга тураскааткан юбилейлиг медальдарны байырланчыг байдалга тывыскан.

Ооң соонда Ээрбек суурнуң чурттакчыларынга солун концертти бараалгатканнар. Виктор Мартый-оолдуң, композиторлар Кертик-оол Данзынның, Мерген-оол Нурсаттың болгаш өскелерниң-даа күүселделерин көрүкчүлер катап-катап сценаже чалап турганнар. Фронтучу Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу Оюннуң эң улуг оглу Геннадий Александрович ачазынга, чаңгыс чер-чурттугларынга, төрээн Ээрбээнге тураскааткан бодунуң бижип алган шүлүктериниң, ырыларының баштайгы шенелдезин күүсеткени солун болган.

Шынап-ла, Хүрең-оол Чолдак-Дадар оглу оолдарын бичии­зинден тура эрес-шоваа, күш-ажылга сундулуг, төрээн черин каяа-даа чорааш төлептии-биле камгалап-кадагалап, чонунуң мурнунга төлептиг болур кылдыр өөредип чораан. Оолдарының эң улуу Геннадий Александр­ович Хүрең-оолдуң чүгле Тывада эвес, а харын Моолда бе­зин ады-сураа алгый берген. Ол — каңнаашкын кылырының талазы-биле эң бедик категорияның каңнакчызы. Электри-биле каңнаашкын кылыр ажылдарга Совет Эвилелинден бедик мергежилдиг каңнакчыларны Моолдуң Чазаа чалаан турган. Ол каңнакчыларның аразынга бистиң чаңгыс чер-чурттуувус Геннадий Александрович Хүрең-оол база кирген. Ол Дархан хоорайга чеди чыл ажылдаан үезинде газ болгаш электри-биле каңнаашкын кылыр 100 хире моол специалистерни өөредип каан.Г.А. Хүрең-оол бо чылдың төнчүзүнде 70 харлаар. Ооң адын «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» Күрүне дептеринде киир бижээн. Ол — «Тыва Республиканың алдарлыг тудугжузу», «Кызыл хоорайның Хүндүлүг хамаатызы» хүндүлүг аттарның эдилекчизи.

Фронтучунуң база бир оглу Тамба Александрович Хүрең-оол Бии-Хем кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазынга ажылдап чорааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, амгы үеде Туран хоорайда чурттап орар. Валерий Александрович Хүрең-оол төрээн чери – Ээрбекте арга ажыл-агый черинде ажылдап чоруур. Олег Александр­ович Хүрең-оол республиканың Иштики херектер яамызынга ажылдап чорааш, оон хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, төрээн чери Ээрбекте көжүп келгеш, хуу ажыл-агыйын чорудуп турар. Алышкыларның эң хеймери  Эдуард Александрович Хүрең-оол — Ээрбектиң ясли-садында чо­лаачы.

Сагыжымга база катап 1943 чылдың сентябрьның 1-де Улуг-Хемниң паром аксынга 206 тыва эки турачыларны дайынче үдеп турганы бодалымга кирип келди. Ол улуг хемивистиң Кызылдан бичии-ле адаанда Ээрбектиң кылаң кара суу күчүлүг Улуг-Хемниң агымынче кирер мурнунда Ээрбек сумузундан Ада-чурттуң Улуг дайынынче аъттанган 18 эрес-маадырлыг оолдарының чаактарын кылаң кара суу-биле суйбап, төрээн хеминиң оолдарын дайындан онча-менди ээп кээрин сагындырып-даа турган ышкаш болду.

    Владимир КЫРГЫС.

«Шын» №32 2015 чылдың март 28

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.