1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СОЛУН АЖЫЛЫ БЕРГЕ ЧОРДУ

Мен үжен ажыг чыл дургузунда тыва радио­га ажылдап келдим. Автор­ларның үнүн бижидер, колдуунда үн-биле ажылдаар, чу­гаа культуразы сайзырадыр мергежил болур.
Солун черинге кажан-даа ажылдап чорбаан, арга-дуржулга чок хиремде, «Ава» деп солун­ну эки тураның күзели-биле бул­гап кириптим. Ук солуннуң эң баштайгы эгелекчилери кымнарыл? 
Солуннуң каасталгазын про­фес­сионал чурукчу Начын Шалык чураан, а материалдарны чыскаарын профессионал фотожурналист Василий Балчий-оол, солуннуң адын «Ава» деп Марина Чанзан сүмелээн (ол Чазакта ажылдап турар). Корректорлап тыва парлалганың хоочуну Дырбак Халбыновна Кунзегеш, сөөлүнде Вера Сотовна Кара-Сал билдилиг ажылдаан. «Ава» солуннуң бирги үндүрүлгезин чырыкче парлаарынга хоочун эмчи Ая Ивановна Торжу дузалаан.
Оларның хөй-ниитичи уран чогаадылгазы-биле солун ак-көк дээрже кушталдырып ужуп үнүпкен. Дуржулга чылдар-биле келир, хойтпакты тиккеш, араганың доңун алыр дээн ышкаш, дараазында материалдарны дүне оттуп келгеш, парлап кааптар турдум. 
Хөй-ниитичи, эки турачы «Ава» солуннуң үндүрүлгезинге Валентина Тоорукпаевна Ондар, Нина Даш-ооловна Серенот, Көк-кыс Оюновна Донгак, Сос­кар­баа Тюлюшовна Серенада (Өвүр), Анзатмаа Шавыраевна Монгуш дээн идепкейлиг авалар пенсия акшазын кагжып турган, артканын бодум карманымдан төлеп турдум. Солуннуң тарадыкчылары: Татьяна Тогбутовна Акша-оол (Чадаана), Вера Васильевна Доландай (Эрзин), Ольга Шофовна Монгуш (Ак-Довурак), Урана Кууларовна Ховалыг (Өвүр), оларның дузазы мактанчыг, эр хейлер! Эң сөөлүнде чааскаан эвес, Галина Маспык-оол-биле кады ажылдадым. Номчукчуларның күзенчиг аалчызы, хоочун журналист, чогаалчы Галина Маспык-оол чоок­та чаа Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү апарган, өөрүнчүүн чүү дээр! «Ава» болгаш «Шын» солуннуң эң идепкей­лиг бижикчилери, шүлүкчү авалар Соскарбаа Тюлюшовна Сере­нада (Өвүр) база Анзатмаа Шавыраевна Монгуш (Сүт-Хөл) олар база Тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери болган, оларга изиг байыр!
Херек кырында солун ажылы дыка берге. Үш чыл дургузунда шенелдени ботка кылып, тыва парлалгага хамаарыштыр амгы чамдык удуртукчуларның хамаарылгазын баарымга өйдүктүрүп, кадыг, чымчаан эскердим. Дыка номчуттунар даргалар бар-дыр: Хонук-оол Доржуевич Монгуш, Сагаан-оол Кызыл-оолович Долгар, Григорий Чоо­дуевич Ширшин, Дандар-оол Көк-Хунаевич Ооржак, Улуг-Хем кожууннуң чагырга даргазы Мерген Кыргыс­ович Анай-оол дээш өскелер-даа. Оларның тыва солуннарда кандыг материал­дар үнүп ту­рарын хайгаарап, эскерип олурары – чонга сагыш човаашкыны, изиг чүрээ чалбыыш­талып чорууру-дур. Мерген Кыргыс­ович тыва чогаалчылар аразынга мөөрейни эрттирип, өскелерге үлегерин көргүскенин утпаан бис, мактап каайн. 
Эң номчуттунар кожуун – удур­тукчунуң бир көскү ажылы болгу дег. Тыва телеканал, тыва радио дыңнавас черлерде чурттакчылар безин тыва солуннарны, номнарны көңгүс тоовас.  Амгы үениң чамдык аныяк удуртукчулары колдуу орустаар бис дижир, сыңзыы кедергей, безин мендилешпес (чамдык ажылдакчыларга хамааржыр). Амгы үеде күрүне чергелиг улуг солуннар, журналдар бергедежип турда, балдыр-бээжек «Ава» солуну ка­йын шыдаар, ол хагдынып турар…
Түңнелди бодумга кылдым. Тыва чогаалчыларның «Улуг-Хем» сеткүүлүнүң эрткен үеде улуг чогаалчылары: «Чаңгыс хай­дак көк инээвис сүдүн сыргап ижип турар апардывыс» дижир турган (акшазы кудулаан). Ам сыргаар сүт безин чок, инек сог­луп калган деп болур. Сөөлгү үеде тыва чогаалчыларны-даа танывыс, тыва журналистерниң ажылын-даа хандыр үнелевес, чүгле электроннуг парлалга-биле кызыгаарлаттынып, компьютер, интернет көөр апардывыс. Сайзыраңгай үениң техниказы эки-ле, ынчалза-даа көдээ черлерде кижи бүрүзү кайын интернет четкизинде олуруп турар деп, ылаңгыя көдээ ажыл-агый адырында чонувустуң ындыг үези-даа чок. «Номчуттунары – узун назылаарының бир аргазы» деп мерген угаадыг бар. Ажы-төлүңерни чажындан төрээн дылынга, черинге, чонунга ынак кылдыр кижизидиңер! Тыва черивиске, тыва дылывыска, чонувуска эргим болуп көрээлиңер! 
Тыва парлалга делгерезин!  
2017 чылдың январь 13-те Россияның парлалга хүнү. Российжи парлалганы чер-черлерге бедик көдүрлүүшкүннүг демдег­лээри чаңчылчый берген, ол – төөгүлүг болуушкун. 1703 чыл­да Петр I хаан Россияның бирги парлалгазын чырыкче үндү­рер­ чарлыынга ат салган. 
Январь 13 – чүгле пар­лал­­га албанының, журналис­терниң эвес, ол дээрге хөй санныг номчукчуларының, би­жикчилериниң база байырлалы-дыр. Эрткен үеде парлалга хү­нүнде «Шын» солуннуң одуруунга штаттан дашкаар бижикчилери кожуун, суур мурнундан төлээлеп четкилеп келир, шаңнал-мактал-даа алыр турган. Өзүп орар талантылыгларны деткип, аныяк тыва журналист кадрларны быжыы-биле белеткеп, бурунгаар көрүш-биле ажылдап чордувус. Амгы үеде чамдык кижилер бодун боду идип үндүрүп, адын мурнадырын бодаар-дыр.
Ниитизи-биле тыва интелли­ген­цияның ат-алдарын көдүрер үе келген, ирик чудук-даа болза, үези келирге аңдарлыр. Чогаал­чылар эвилелиниң баштаар че­риниң даргазы, драматург Чылгычы Ондарның чаа угланыыш­кынныг ажылы удавас көстү бээринге идегеп, ооң ылгын аъдынга ушкажып болур бис. Тыва журналистерниң аразындан: Артур Хертек (Тываның ном үндүрер чериниң директору), Александр Шоюн (уруглар чогаалчызы), Саяна Өндүр (тележурналист), Галина Маспык-оол, Светлана Балчыр, Надежда Эргеп, Юрий Дарбаа, Шаңгыр-оол Суваң оларның ажылы үнеленчиг. Тоол шагда болза, бөрү бажы хире мөңгүн эзер-чүгенниг аътка олар төлептиг.
Тыва парлалганың хей-аъдын көдүрүп чоруур «Тыва по­лиграфтың» коллективинге, «Улуг-Хем» сеткүүлү, «Шын», «Тываның аныяктары», "Сылдысчыгаш" болгаш кожууннар солуннарынга, Тываның улуг-бичии чогаалчыларынга, журналистеринге чогаа­дыкчы чедиишкиннерни күзеп, мөгейдим. Чаа 2017 чыл-биле, эргим, хүндүлүг коллегаларым, кадык-чаагай болуңар. Бо чыл силерге аас-кежикти, омакшылды хайырлазын! Тыва парлалга делгерезин!  
Тыва парлалганың ажылын көдүрери-биле кожуун, суму чагырыкчыларын кыйгырып, чогаадыкчы чаа-чаа адаан-мөөрейлиг ажылдарны чорударын күзеп каайн. Тыва парлалганы өрү көдүрүп, тыва журналистерниң, чогаалчыларның ажылын үнелеп, өг-бүле бүрүзү ону деткиирин күзээр-дир мен.
Лидия Иргит, 
журналист.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.