1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТООРУКТУГ ДОЛГАЙ ТАҢДЫМ...

Бай оранывыс кежии

 

Саян дагларының эдээнде чаттылып чоруткан тайга-сыннарның тооруу бо чылын элбек үнген болгаш дораан калдар сайлай берген. Ынчангаш чамдык ажылгыр-кежээ кижилер тооруктап алгаш, садып-сайгарып ап турарлар.

– Бистиң ишкээр тайга-таңдывыста тоорук арай-ла элек, чаа-ла ак сайлай берген-дир – деп, найысылалдың төвүнде тайга тооруу, кат-чимис садып турар сайгарлыкчы бир угбай чугаалады. Тайга тооруу, кат-чимис бо чылын, шынап-ла, дүжүткүр болган. Кызылда садып турар тооруктарның улуу үжен, бичиизи чээрби рубль, Бии-Хемниң тайгазындан эккеп турарын база ол-ла угбай немей чугаалады. Сайлап алгаш садарга, өртээ аар болур. Бөдүүн чон таңды кежиин чыып алгаш, сайгарлыкчыларга дужаарга, чиик өртекке хүлээп алгаш, соңгаар хоорайларга барып, аар өртекке сайгарып ап турары чажыт эвес.  

Бо ажылдың талазы-биле Чазак Даргазының чагыг-сүмези, негелдези кончуг чөптүг. «Бөдүүн чон уруг-дарыынга идик-хеп садып алыр дээш, тайга кежиин чыып алгаш, акша-көпеекке чедирип ап келген болгай. Кожууннарга тоорук, кат-чимис хүлээп алыр төптү тургузуп алыры чугула. Тус черниң эрге-чагырга черлериниң удуртукчулары чаңгыс чер-чурттугларынга бүгү талазы-биле деткимчени көргүзери чугула. Тоорук чыып, тайгаже үнүп турар кижилерге айыыл чок чорукту болгаш таарымчалыг байдалдарны чогуур деңнелге тургузар хемчеглерни ап чорудар ужурлуг. Арга-эзимге каттап, тооруктап чорааш, аза бээр чоруктарны болдурбазын, оваарымчалыг болурун база чонга сагындырарын» –  Шолбан Кара-оол демдеглээн.

А таңды кежииниң дугайында Вайберде бир бөлүкче кирип турар чоннуң бодалдарын база маңаа чижек кылдыр киирип көрейн.

Алефтина Кара-Сал: «Хүндүлүг чонувус! Тооруктуң дүжүдү бисте эки, чочагайы, сайы улуг, ынчалза-даа ам-даа чедир бышпаан. Тываның экология, бойдус дугайында хоойлу-дүрүмүнде тооруктаар үени база тодаргай айтып каан. Арга-арыгга онза байдалдар тургустунмас, ынаар кирерин хоруп турар байдалдар турбас болза, октябрь 1-ден март айны төндүр тоорукту чыып ап болур. Чедир бышпаан тоорукту чыып алырга, бойдуска-даа каража, бодуңарның үеңер, күжүңер, үндүрген чарыгдалдарыңар-даа хилис барып болур.

«Аспас дизиңзе, хая көрүн,

Алдавас дизиңзе, айтырып чор!» – деп үлегер домакты утпаалыңар».

Эрес Санчы: «Оран-таңдывыстың кежиин четтирерде, оваарымчалыг бооп, от-көс-биле серемчилелдиг, ыяш-дажывыска хумагалыг болуп, тоорук, кадывысты эки чыып, кышка эки белеткенип алырыңарны кыйгырдым, чонум!».

Чамдык черлерде чагырга даргалары чон-биле кады сырый харылзаалыг ажылдап, оларга айыыл чок чорукту утпазын чагып-сургап турары база кончуг шын.

Оон ыңай маңаа кайда-даа, кандыг-даа ажылга херээжен улустуң идепкейлиин, харын-даа бүгү ажыл-ишти боттары-ла углап-баштап чоруурун база демдеглээри чугула. Ыраккы Тере-Хөл кожуунда Херээженнер чөвүлелиниң даргазы Галина Сюрюнмааның удуртулгазы-биле ооң кежигүннери суурда хөй уругларлыг болгаш орулгазы эвээш өг-бүлелерни эдертип алгаш, тайгадан каттап, тооруктап ап турарлар. Амыдыралга өөредип, азырадыкчы хөөнден адырлыр сорулганың бир угланыышкыны бо-дур. Оларга ажыл-агыйжы өөредилгелерни эрттирип, доктаамал арга-сүмени берип, быжыг хайгааралга алган. Шак-ла мындыг эрес-кежээ удуртукчу ава Чечек Таргын Кара-Хаак суурнуң чонун акша ажылдап алыры-биле кат-чимизин сайгарып алырынга дузаны көргүзүп келген. Ольга Колгозовна дээн ышкаш хөй уруглуг өг-бүлелер бо удуртукчузунуң дузазы-биле кат-чимизин найысылалга келгеш, садып-саарып алганнар. А Кызылдың төп базаарында кат садып турар уругларны «Кайыын келдиңер?» – деп айтырарымга, «Черби суурдан келген бис» – деп харыыладылар.   3 литр көк-кат 400, 3 литр малина 900 рубль болуп турар. Республиканың кайы-даа кожууннарынга бо үеде чеде бээрге, кат, тоорук садып-саарып турар улус кайы көвей. Ынчанмайн канчаар, уругларынга идик-хеп садып алыр акша-көпеек кымга-даа херек болгай.

Кожавыста Абакан хоорайда чаңгыс чер-чурттугларывыстың амыдыралын база сонуургап чугаалашкан мен. Олар мындыг харыыны берди: “Хакасияның Таштып районунда тоорук элбек үнген, чемижин улуг деп турар, чогум тывалар ынаар барбас, Саян дагларынче углай тооруктаар, а кат-чимисти Абакан чоогунда суурлардан Суботино, Усинскиден чыып алыр чордувус, ол дээрге одурту чоруткан Саян тайгалары-дыр”.  Таштып району Хакасияның мурнуу-барыын чүгүнде, бистиң талавыста Барыын-Хемчик, Ак-Довурак-биле кожаланчып чыдар, ону даап бодаарга, Саян дагларының барыын талазы-дыр. Канчаарга-даа, Таңды-Уула, Саян сыннары дег долгандыр бүргээн тайга-сыннарывыс чонну чемгерип, кежиин берип чоруур. 

Тооруктуг долгай таңдым

Долганзымза, тодар-ла мен… дээш-ле өгбелеривистиң мынчаар ырлап чораанында ханы утка сиңген.

Асия Түлүш.

Авторнуң тырттырган чуруктары.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.