1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВАГА АЙЫЫЛ ЧОК БОЛЗУН ДЭЭШ

Тыва Республиканың девискээринге хоойлу-дүрүмге дүүшпес миграцияга, күш-ажылды чажыт чорударынга болгаш даштыкы хамаатылар база РФ-тиң хамаатызы эрге-байдалы чок хамаатылар аразынга кем-херек үүлгедир чоруктарга удур хемчеглер дугайында айтырыгларны ТР-ниң Дээди Хуралынга бо чылдың ноябрь айда эрткен чөвүлел хуралга чугаалажып көрген. РФ-тиң Айыыл чок чорук албанының ТР талазы-биле эргелелиниң, ТР талазы-биле Иштики херектер яамызының, Айыыл чок чорук албанының ТР талазы-биле кызыгаар эргелелиниң дээш ажыл-чорудулгазы ук айтырыгга хамаарылгалыг өске-даа албан черлериниң төлээлери чөвүлел хуралдың ажылынга киришкен. 
ТР-ниң Дээди Хуралы­ның айыыл­ чок чорук, корум-чурум болгаш кызыгаар айтырыгларының талазы-биле комитединиң даргазы Виталий Бартына-Сады чөвүлел хуралды ажыдып тура, терроризм биле экстремизм РФ-тиң нацио­нал айыыл чок чоруунга айыылдыг бооп турар деп дүвүрелин илереткен. Бо дүвүрел чүге үндезилеттингенил? Ол дугайында ооң боду-биле чугаалаштым.
– Виталий Монгушевич, терроризм болгаш экстремизм-биле демиселди Тываның девискээрин­ге күштелдирер дугайында респуб­ликаның парламентизинге чугаалажып турар апарган. Байдал ол хире нарыыдаан бе?
– Ислам чурттарда болуп турар дайын­нарда джихадистерниң талазында 3,2 муң хире российжи хамаатылар дайылдажып турар, Россияның Иштики херектер яамызының чаа айыылдар талазы-биле департаментизиниң медээлери-биле алырга, байдал мындыг. Дайын үнген черлерден Россияже чедип келгеш, олар бистиң чуртувуста хоруглуг «Ислам күрүне» деп террорисчи организацияже кижилерни элзедип турарлар. «Ислам күрүне» деп террорисчи организацияның талалакчылары бистиң республикага безин кээп турар апарган. «Ислам хосталганың партия­зы» («Хизб ут-Тахрир аль Ислами») террорисчи организацияның ийи талалакчылары Тываның девис­кээринге 2015 чылда туттурганнар. Соңгу Кавказта болгаш Мурнуу Чөөн чүкте дайынчы хөделиишкиннер чорудуп турар дээрбечи бөлүктерге кижилерни элзедип алыр деп олар оралдашканнар. Ол-ла чылын интернет дамчыштыр экстремисчи суртаалды бистиң республиканың девискээринге илереткен. 
Кыргыс Республиканың хамаатызы Касымбек улуу Азамат Бишкек хоорайга тургаш, «Хизб ут-Тахрир аль-Ислами» террорисчи организацияның салдарынга алзып, ооң кежигүнүнге киргеш, ук организацияже кирер кылдыр кижилерни элзедип эгелээн. Ол сорулга-биле 2015 чылдың күзүн Кызыл хоорайга Кыргыстандан келгеш, РФ-тиң Айыыл чок чоруунуң албанының Тыва Респуб­лика талазы-биле эргелелиниң ажылдакчыларынга туттурган. Россияның Айыыл чок чоруунуң албанының ажылдак­чыларының чоруткан истелгези Касымбек улуу Азаматтың «Хизб ут-Тахрир аль-Ислами» террорисчи организацияның ажылынга киржилгезин долузу-биле бадыткаан. Москва шериг округунуң шериг судунуң Кызыл хоорайже 2016 чылдың июнь 7-де үнүүшкүннүг суд хуралының шиитпири-биле РФ-тиң хоой­лузу езугаар хоругдаан террорисчи организацияның ажыл-чорудулгазынга киришкени дээш, Касымбек улуу Азаматты 5 чылда хос­талгазын казып шииткен.
«Хизб ут-Тахрир аль-Ислами» террорисчи организацияның кежигүнүн ооң мурнунда база бистиң республикага тудуп, судтап турган. 
Таджикистанга төрүттүнген Наим­д­жон Шарофович Кодиров «Ислам­ның Халифады» террорисчи органи­зацияның «Тываның иматады» деп салбырын тургузар, бодун ооң удуртукчузу «имам» деп чарлаар дээш, 2012 чылдың август айда республикага чедип келген.  Кызыл хоорайда сайгарлыкчы бүдүрүлгелерниң бирээзиниң складтарының бажыңынга мөргүл өрээ­ли ажыткаш, аңаа кижилерни мөр­­гүлге чыып, «Исламның Халифа­ды» террорисчи организацияның кежи­гүнүнге киреринче элзедип эгелээн. Террорисчи организацияның ажыл-чорудулгазынга киришкени дээш, Наим­джон Кодировту 5 чыл 4 айга хос­талгазын казып шииткен.
Тыва кижи безин аңаа хамаарылгалыг апарган таварылга илереттинген. Омск хоорайда Сибирьниң күрүнениң күш-культура болгаш спорт университединге Сылдыс Ооржак өөренип тургаш, радикалдыг исламистерниң салдарынга алыскаш, 2015 чылда ислам шажынны чүдүлгези кылдыр хүлээп алган. Интернетте «Вконтакте» деп со­циал четкиниң идепкейлиг ажыг­лакчызы болгаш, аңаа радикал­дыг исламның өөредиинге улам алзып, Россияның девискээринде хоругдат­кан «Ислам күрүне» террорисчи организацияның ажыл-чорудулгазын сонуургап турган. Ооң түңнелинде Россияга террорисчи ажыл-чорудулганы боттандырар дугайында чүүлдерни бодунуң электроннуг арынынга С.Ооржак кииргенин Россияның айыыл чок чоруунуң албанының органнары илереткен. Ындыг үүлгедиг РФ-тиң Кеземче кодекизиниң 205.2 чүүлүнүң 1-ги кезээ-биле көрдүнген кем-херекке онаажыр. Приволжье шериг округунуң судунуң үнүүшкүннүг хуралы 2016 чылдың сентябрь айда Кызыл хоорайга болган. Ол судтуң шиитпири-биле С. Ооржак террорисчи үүлгедигже кыйгырыг кылып, ону деткип турганынга буруудаттырып, 100 муң рубльге торгаткан. Суд ындыг «чымчак» шиитпирни хүлээп ап тура, С.Оор­жак бодунуң буруузун долузу-биле минингенин, радикалдыг исламның хоралыын медереп бил­генин, ооң мурнунда шииттирип чор­баанын кичээн­гейге алган. Судтуң шиит­пири 2016 чылдың сентябрь 27-де күш кирген.
Ынчангаш республиканың девис­кээринге хоойлу-дүрүмге дүүшпес миграцияга, чажыт күш-ажыл чорудулгазынга болгаш даштыкы хамаатылар база РФ-тиң хамаатызы эрге-байдалы чок хамаатылар аразынга кем-херек үүлгедир чоруктарга удур хемчеглер айыыл чок чорукту хандырарынга чугула болу берген.
– Тываларның чамдыызы сөөл­гү үеде өске чүдүлгелерни хү­лээп­ ап турар апарганы чонну дү­вү­­редип турар. Аңаа силерниң хамаарылгаңар кандыгыл?
– Чүдүлге бүрүзүнүң алыс утказы ачы-буянныг. Ынчалза-даа оларның ол кол утказын өскээр тайылбырлап, боттарының сорулгаларын чедип алырынга ажыглап, дайын-чаа үндүрүп, чүдүлгелерни боттарын безин үскүлештире бээр бөлүк кижилер, политиктиг күштер, харын-даа күрүнелер бар апарган. Ынчангаш кайы-бир чүдүлгени тываларның чамдыызы хүлээп ап турарынга оваарымчалыг болбас болза, хоржок. 
РФ-тиң хамаа­тызы кандыг чүдүлге­лиг боору ооң хамааты эргези. Өске күрүнениң хамаа­тызы апаар-даа эргези бар. Тываның делегейге ат-сураглыг мөгелери Артас Санаа биле Опан Сат ислам чүдүлгени шилип ап, өске күрүнелерниң хамаатылары болу бергеннер. Артас Санаа ада-иезиниң адап берген ат-сывын солуп, Нурислам Санаев деп атты ап, Казахстанның хамаа­тызы апарып, ооң спортчу ат-алдарын камгалап турар. Опан Сат Турцияның хамаатызы, спорт­чузу болуп, Дженгиз Эрдоган деп атты алган. Бо оолдарның чүге өске чүдүлге шилип алганынга, чүге даштыкы күрүнениң хамаатызы апарганынга янзы-бүрү тайылбырларны тып болур-ла ыйнаан. Ынчалза-даа оларның бо базымнары мээң сагыш-сеткилимге черле таарышпас-тыр. Бистер тывалар-дыр бис. Төөгүнүң муң-муң чылдарын, аар-берге болуушкуннарын өттүр тускай нация апарган чон-дур бис. Шаг-төөгүден чүдүп келген чүдүлгелиг-дир бис, кижи бүрүзү ада-иезиниң адап бергени аттыг-дыр. Бир эвес өске чүдүлгелер хүлээп ап, ат-сывывысты солуп эгелээр болзувусса, тыва чоннуң салым-хуузу кандыг апарып болурул?
– Ол российжи күрүнениң айыыл чок чоруунга база озалдыг бе?
– Ынчанмайн канчаар. Тыва Рос­сия Федерациязының составын­да республика-дыр. Күрүнениң хамаа­ты­ларының үзел-бодалындан ооң айыыл чок чоруу база хамаарылгалыг болгай. Үстүнде мээң чугаалааным чижектер дээрге даштыкыдан эвес, а бистиң ишти-хөңнүвүстен тыптып кээп болур айыыл-дыр. Чонувустуң, ада-өгбевистиң, ал-бодувустуң үнелиг эртинелерин камнаар, камгалаар ужурлуг бис. Чүгле ынчан Тыва бистиң чуртувус бооп, а бистер тыва улус бооп кезээде артар ужурлуг бис. Ылап-ла ындыг болзун дээш, үзел-бодалдарывыс, сагыш-сеткиливис кезээде күштүг, кандыг-даа берге байдалдарга бистиң чонувустуң езу-чаңчылдарындан, чүдүлгезинден, ук-төөгүзүнден өске шилилге биске турбас ужурлуг деп бодаар-дыр мен.
– Бистиң республиканың девис­кээринге хоойлу-дүрүмге дүүшпес миграцияга, күш-ажылды чажыт чорударынга болгаш даштыкы хамаатылар база РФ-тиң хамаатызы эрге-байдалы чок хамаатылар аразынга кем-херек үүлгедир чоруктарга удур кандыг хемчеглер алырын чөвүлел хуралга шиитпирлээнил?
– Кижилер чыглыр черлерге­ тер­роризмге удур хемчеглерни күштел­дирер, миграция дугайында РФ-тиң хоойлу-дүрүмүн хажык чок сагыыр дугайында тайылбыр ажылын бистиң республикада чурттап турар мигрантылар аразынга улам калбаа-биле чорудар, девискээр­лер аразынга пассажирлер аргыштырылгазынга негелделерни ам-даа күштелдирер, Россияның Чазаа биле Моолдуң Чазааның аразынга 1994 чыл­да чарган российжи-моол кызыгаар­ны эртериниң бөдүүнчүткен чурумун эде көөрүн саналдаар дээш, өске-даа шыңгыы хемчеглерни ап чорударының дугайында шиитпирни бо хуралдың киржикчилери хүлээп алган. Тывавыс айыыл чок девискээр болзун дээш, ажылдаарынга ол хемчеглер база дузалаар.
Шаңгыр-оол МОҢГУШ
 чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.