1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ХЕВИМ - ЧОРГААРАЛЫМ

Мындыг темалыг солун кежээ чоокта чаа Тыва үндезин культура төвүнге болуп эрткен. Ону 2016 чылдың октябрь айда Төптүң баазазынга тургустунган «Ак баштыгларның алдын үүжези» деп аттыг хоочуннар чөвүлели Төптүң ажылдакчылары-биле бир демниг организастап эрттирген. 
Тыва кижиниң чарылбас, хинни-биле тудуш үш чүүл эртинези бар: ол дээрге төрээн чери, тыва дылы, тыва хеви. Тыва хевивис узун солун төөгүлүг. Ада-өгбелеривис ажы-төлүн өшкү чөөгүн чымчактааштың, өдек-биле кургаглааштың, азырап, өстүрүп чораан. Чеди чүзүн малын өстүрүп, ооң кежин черле октавас, оон идик-хепти даарап ап, кедип чораан, ам-даа кедип чоруур. Тевевис, хоювус дүгү безин бисти өл-шыктан, сооктан камгалап, эмнеп чоруур болгай. Идик иштинге чымчак кидис укту кедип алырга, кайы хире чылыг ийик?
Тыва үндезин хевивис ие бойдузувус-биле тудуш. Дыка үр үеде тыва хепти кедери хоруглуг ышкаш турган. Чүгле 1985 чылда чуртка ажык-чарлыг демократия үези чедип келгенде, тыва чон бодунуң национал хевин чоорту кедип эгелээн. Бодумнуң эрткен үемден маңаа хамаарыштыр бир чижекти киирип көрейн. 1989 чылдың март айда Тес-Хем районнуң Улус депутаттарының күүсекчи комитединиң коллективи боттарывыстың профэвилел комитединиң хуралынга Май 1 байырлалының чыскаал парадынга тыва хевивисти даарадып, кедип алгаш, бүгү чон мурнунга национал хевивисти көргүзер деп шиитпирлээн бис. Ол үеде профкомувус даргазы райкүүскомнуң ХБАБ килдизиниң эргелекчизи Галина Чоодуевна Соян-биле мен (райкүүском секретары) коллектививистиң 35 ажылдакчыларынга районнуң амыдырал хандырылга комбинадынга янзы-бүрү өңнерлиг, шынарлыг, кылын торгудан тыва терлик тоннарны кады барып чагыткаш, даараткан бис. Ол тыва тоннарны Май 1 байырлалының парадынга кедип алгаш үнүп келиривиске, чыылган чон улуг өөрүшкү-маңнайлыг, диңмиттиг адыш часкап, «Ура!» деп уткуп, «Эр хейлер!» деп сеткилинден деткээнин утпаан мен. Тыва национал хевин кедип алырга, ол хире эргим, чоргааранчыг, тыва кижиниң сүлдезин, хей-аъдын бедидер, сагыш-сеткилин көдүрер боор-дур.
Ынчангаш бистер, хоочуннар, Тыва культура төвүнүң удуртукчузунуң оралакчызы Айлаана Алаш-ооловна Балганның сүмелээни «Тыва хевим – чоргааралым» деп кежээни кончуг сонуурганчыг кылдыр эрттирдивис. Ол кежээге Кызылдың №1 школазының 7 «з» клазының өөре­никчилери башкызы Радина Куулар-биле киришкеннер. Кежээни Төптүң специа­лизи чараш тыва хептиг Людмила Даш ажыткан. Оон бистер «Хоочуннар бис» деп ыдык ырывысты (сөзү В.Б. Монгуш, аялгазы К.М. Данзын) күүсеттивис. «Тыва үндезин хептиң төөгүзүнден» деп солун илеткелди база бир аныяк специалист Сайсуу Донгак экранга көргүзүп тургаш, тайылбырлап чугаалаарга, киржикчилер дыка сонуургааннар.  
Илеткел соонда ыры-шоор, кедип алган тыва хевин камгалааны хөлчок солун болган. Чижээ, Виктор, Лариса Монгуштарның өг-бүлези «Ыраажы хем» деп ырыны кончуг чараш күүсеткеш, ызыгууртан ноян кижиниң болгаш ооң кадынының хептерин даарап кедип алганы онзагай чараш болган. Мария Монгушевна Шожукпанга баштаткан хоочуннар тыва тоннарлыг, бөрттерлиг, чавагалыг чаштарлыг сценаже үнүп кээп, «Кырган-ава-ачалар бис» деп ырыны хөглүг, баштак күүсеткеш барганнар. Ус-шевер, тыва тоннар, бөрттер, идиктер, чеңи-чоктар, бопуктар даараар мастер Валентина Салчаковна Монгуштуң көргүскен хептеринден хүрең-сарыг өңнүг, аразында бичии кара шокарларлыг тарбаган кежинден даараан чеңи-чогун улус дыка сонуургаан, сактырга-ла, леопард кежи-даа ышкаш. Бо ус-шеверниң даараан хептерин 7 «з» класстың оолдар, уруглары база 8 харлыг бичии уруг кедип көргүстүлер. Олар чон мурнунга, залга кылаштаарга, дыка аянныг, чараш, чаптанчыг болду. Тыва национал театрның ажылдакчызы Надежда Торлуковна Оюн бодунуң даарааны инчеекти, барба, таалыңны өөреникчилерге көргүзүп, та­йылбырлаан. Ол-даа оларга төөгүлүг кичээл болган боор. Дараазында ийи кады төрээн угбашкылар Надежда, Александр Сандактар тыва хептерин эки камгалааннар. Олар дээрге Тыва Республиканың баштайгы Камбы-ламазы Казак Сандактың ажы-төлү-дүр. Тыва тоолда Танаа-Херелдиң оттук-дажы, хынныг бижээн, сөөскен даңзазын, хойнунда мөңгүн аяан, эм-даштарын, кара-куштуң кодузундан алган хуваанактарын Александр Казакович аажок солун тайылбырлаан. Дыка-ла солун кижи болду. Ооң куржанып алган куру безин бир тускай, молдурга кежин эттээш, хүрең-сарыг кылдыр өңнээш, кырында угулзаларны мөңгүн-биле чайырлап каан. 
Өөреникчилерниң мурнундан Ча­йыраш Ооржак солун кежээ дээш өөрүп четтиргенин илереткеш, «Даглыг Тывам» деп ырыны өткүт, чараш үнү-биле онза күүсетти. Оон езулуг ыраажы, келир үениң сылдызы үнер-ле боор деп магададывыс. Хоочуннарның «Ак баштыгларның алдын үүжези» чөвүлелиниң үндезилекчизи, ооң даргазы Валентина Бегзиевна Монгуш өөнүң ээзи Василий Дүдүкпенович-биле тыва хептерин дыка-ла эки камгаладылар. Валентина Бегзиевна чөвүлелдиң ажылының дугайында кыска медээни кылгаш, чалыы салгалга национал идик-хевин хүндүлеп, кедип, чоргаарланып чоруурун чагаан. Кежээ тыва национал хептиң көрүлдези-биле доозулган. 
Серенмаа Шойдун,
ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.