1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨРЕ-ХӨЛДҮҢ БАЛЫКЧЫЗЫ

«Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» деп губернатор төлевилели тыва чоннуң амыдыралынче ханылап, езу­луг-ла сайзыралды алган төле­вилелдерниң бирээзи. Ооң тодаргай херечизин эрткен чылдың төнчүзүнде Кызылга болуп эрткен делгелге-ярмаркадан көрген бис. Аңаа Тываның бүгү кожууннарындан бо төлевилел талазы-биле ажыл-агыйын чедииш­кинниг чорудуп турар 158 сайгарлык­чылар, араттар, тараажылар, аңчылар, балыкчылар кылып бүдүрген барааннарының, аъш-чеминиң дээжизин боттары кээп делгеп, садыглааннар.
Эрзин кожуундан Чойган Тимурович Дажымба хуу сайгарлыкчы кылдыр  2011 чылда-ла ажылдап эгелээн. Ооң соонда «Шын» солунну номчуп оргаш, республикага 2013 чылдан эгелээш «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» деп төлевилел эгелээр дугайында билип алгаш, ол төлевилелге киржир сорулганы кады ажылдап турар эштери-биле салып, ажылдап кирипкеннер.
Балыкчылар бригадазы эң баштай тургустунуп эгелээш, хөнүп чадап, бергелерге таваржып турганын Чойган база чугаалап орду. Шынап-ла, кандыг-даа ажыл-херекти шуудадырда, каалама  ак орук кайда боор.  Чойган Тимурович оларның мурнунга тургустунуп келген бергелерге дүжүп бербейн, ындыг байдалдардан уштунуп үнер дээш, чогуур хемчеглерни ап чорудуп турган. 
Чайгы үеде хөй четкилерни хөлче кежээ, хүн чүгүрүүнче кирип турда, салып эгелээш, караңгылап келгенде доозар. Оон эртенинде хүн үнмээнде-ле ону кезип, туттунган балыктарны четкилерден дүргени-биле уштуп эгелээр. Оон башка чаа хүннүң херелдери даглар артындан харап үнүп кээрге, балык баскырап эгелээр. 
Ооң соонда олар тудуп алган балыын одаанга эккелгеш, шуптузунуң ишти-хырнын аштап, чакпаларын адырып, йод чок тус-биле дузааш, соок черже сугар. Ынчап турда-ла, хүннүң чартыы эрте бээр. Дараазында балыктарны ыштаарынче кирер. 
Кышкы үеде балыктаары оон-даа берге. Оларның балыктап турар хөлдериниң дожу 1 метр ажыр хандыр доңа бээрге, ону ояр, четкилерни бир оюп алган черинден кииргеш, 60-70 метр ырак черге база дошту ойгаш, четкиниң бир ужун оон ужулгаш, ону база быжыглаар. Кышкы үеде четкини 1-2 хонгаш эзер, оон башка аңаа туттунган балык баскырап, үрелип болур. 
Четкиге туттунуп келген балыктарны адырып алыры оон-даа берге. 30-40 градус соокта ону четкиден кызыл хол-биле адырып алырын бодап-даа көрүңер. Ынчангаш балыкчылар доңа берген холдарын чылдырда, чылыг черже эвес, а четки уштуп ап турган суунче холдарын суп тургаш, чыннып ап турар. Ол хире күштү, тура-сорукту үндүрүп тургаш, тудуп алган балыын олар Кызылга келгеш, 1 килди 150-250 рубльге садып турары ындыг-ла хөй эвес акша ышкажыл. 
Ол чүгле бодунга ажык-кончаа, орулга кии­рип албайн, 3-4 кижиниң өг-бүлезинге аштыг-чемниг болзун дээш, немелде ажылчын олуттарны база тургузуп, дыка хөй садып алыкчыларның хүн бүрүде чеминге херек балык аймаан арыг оранының хөлүнден туткаш, чонунга садып турары ол ышкажыл.
Шупту-ла чүве берге дээш олурбайн, кандыг-даа ажылды билдилиг удуртур болза, орулгалыг кылдыр ажылдай бээриниң аргазы бар дээрзин Чойган Дажымбаның кылып чорудуп турар ажылы херек кырында бадыткап турар.
Эки ажылды чорударда, чаа үениң технологиязынга, негелделеринге дүүштүр чижилгелиг рынок экономиказынга киржип, туржуп шыдаар кластерлиг хевиринче азы мөөңнеп, бөлүглеп каан адыр аайы-биле янзы-бүрү бичии бүдүрүлгелерни тургузарын үе негеп келген.
Ол талазы-биле бистиң республиканың Эрзин кожууннуң Төре-Хөлү балык ажыл-агыйын чаа үе-чадаже көдүрүп, балык тудар, ону болбаазырадыр бичии бүдүрүлгелерни тургузарынга эң-не таарымчалыг черлерниң бирээзи деп бодаар мен. Ол ажылды ук кожуун­да шимчедип эгелээн сайгарлыкчыларның бирээзи – Чойган Тимур­ович Дажымба.
Шагда совет үеде неделя санының четверг бүдүүзүнде чурттуң бүгү чемненилге черлеринге чүгле балыктан кылган чемнерни улуска сүмелеп турган. Ол дээрге социалистиг ниитилелдиң база бир чедиишкини болганын амгы үениң тускай эртемниглери демдеглеп турарлар.
Амгы үеде балыктан кылган янзы-бүрү ассортиментилиг чемнерни хөйү-биле белеткеп,  чонга сүмелеп турар. Балык тудары, ону болбаазырадып, шын ажыг­лаары амгы үеде үлетпүр адырының база бир чугула, бурунгаар хөгжүлделиг адырларының бирээзи апарган. Ооң уламындан ол адыр талазы-биле ажылдап турар сайгарлыкчылар үениң девиинден чыдып кагбас дээш, балык тударының, ону болбаазырадырының технологиязын үргүлчү чаартып тургаш, эки көргүзүглерин ээлей берген.
Ынчангаш Эрзин кожууннуң балык тудар талазы-биле хуу сайгарлыкчызы Чойган Тимурович үениң маңындан чыдып кагбас дээш, балык тудар бүдүрүлгезин амгы үениң чаа техниказы-биле хандырып, 700 муң рубль ажыг өртектиг балык ыштаар цехти бо хүннерде ажыглалда киирген.
Владимир ЧАДАМБА .
Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.