1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨРЭЭН ТЫВАМ ЧҮРЭЭМДЕ

Эрткен неделяда Тываның бир ат-сураглыг спортчузу, хостуг хүрешке делегей чемпионадынга мөңгүн медальды чаалап алган Артас Санаа өскен-төрээн чер-чуртунга  келгеш барган. Аныяк спортчуну чаңгыс чер-чурттуглары канчаар-даа аажок бедик деңнелге уткуп хүлээп алган. 35 чыл бурунгаар тыва спортчувус Александр Доржунуң тии­лелгезин, чедиишкинин Артас Санааның катаптааны ол. Чоок­та чаа Будапешт хоорайга эрткен делегей чергелиг хостуг хүреш маргылдаазының мөңгүн медалынга Артас Санаа төлептиг болган. Түңнел хүрешке удурланыкчызы-биле дең 3:3 санныг турза-даа, бичии-ле хажыдыышкын дээш (удурланыкчызының трикозун тудупкан дээш) судьяның торгаал балл бергенинден, ийиги черни алыр ужурга таварышкан. Ооң тиилелгезин тыва чону, мөгейикчилери улуг өөрүшкү, чоргаарал-биле хүлээп алган.
 “Шын” солуннуң номчукчуларынга аныяк спортчуну таныштырар сорулгалыг ооң-биле ужуражып, чугаалаштывыс.
— Чайынналчак чедииш­ки­ниңер дээш байыр чедирби­шаан, солунувустуң хөй сан­ныг номчукчуларынга бо­ду­ңарны таныштырарын ди­лээр-дир мен, Артас.
— Бир-ле дугаарында мени чылыг-чымчак уткуп хүлээп ал­ган тыва чонумга, кожуунум­га ба­за Тывамның Чазаанга мөгеер-дир мен. Шолбан Ва­лерь­еви­чиниң байыр чедирген чылыг сөстери, берген чагыг-сүмелери дээш база өг-бүлемни чурттаар оран-сава-биле деткиир дээнинге өөрүп, улуу-биле четтиргенимни илередир-дир мен.
1991 чылда Чөөн-Хемчик ко­­жууннуң Чадаана хоорайга ада-ием Валентин Александр­ович биле Кара-кыс Биче-ооловна Санааларның өг-бүлезинге тө­рүттүнген мен. Бичии, элээди үе­лерим колдуунда-ла ачамның ада-иези Намчын-оол Нурзатпаевич биле Мыртык Какпаевна Монгуштарның аалынга эрткен. Кырган-авам, кырган-ачамның аалы Улаан-Быраның Сесеге ба­­жында Остуг-Өзенге кыштаар,­ Кум-Суу деп черге чазаглап, кү­зеглээр, а Адар-Төшке чайлаа турган. Ынчангаш чажымдан-на мал аразынга өскен болгаш, малчыннарның амыдыралы меңээ чоок, эргим. Кырган ада-иемниң Адар-Төште чайлаандан ырак эвеске Коңгар-оол артистиң авазы Сереңмаа кырган-авай чурттап чораан. Коңгар-оол акый үргүлчү аалынга кээр, чамдыкта даштыкы эш-өөрүн-даа эдертип алгаш келир турду. Бир-ле меңээ угулзалыг аяк белекке берген, ол аяамны ам-даа кадагалап, шай ижип чоруур мен. Ол ынчан-на мээң эрес-кашпагайымны эскерип турган болган. Эш-өөрүнге “Бо оол өзе бергеш, бир онзагай кижи болур боор” деп чугаалап турганын чоокта чаа дыңнадым. 
Сөөлзүредир малчын кырган ада-ием хөй малын оорга алыскаш, сууржуң амыдыралче шилчип, Чадаанада ада-иемниң бажыңынче көжүп келгеннер. Ынчан Чадаананың 4 дугаар школазынга өөренип турдум. Аалга турумда-ла авам мени Степан Сарыг-оолдуң номун номчудуп өөредип каан. Школага өөрени бергеш, “Үжүглелди” номчуурумга дыка белен болган. Эге класстарны чүгле тергиин демдектерлиг дооскан мен. Кырган-ачам чаш турумда-ла: “Мээң оглум өзүп келгеш, көктүг-шыктыг черже бисти өрү тыртар кижи бо-дур” деп чугаалаар турганын сактыр мен. Ынчан бичии кижи ону херекке-даа албас турдум. Ам бодап олурарымга, ооң чугаазының утказы алдар-ат чедип алгаш, чонун өрү тыртар дээн уткалыг.
— Спортка сонуургалыңар кажан эгелээнил?
— Дөрт класска күш-культура кичээлинде, ам болза бирги тренерим, Артур Кууларович Делгер-оол башкы (ынчан ДЮСШ-га башкылап турган) хүрежир оолдар чыып алыр дээш келген. “Хүрежир күзелдиг кижи бар бе?” — дээрге, бистер класс оолдары шупту бижиттирип алгаш, секциялап эгелээн бис. Артур Кууларовичиниң кижилер эндевес, баш бурунгаар эскерип, билип кааптар онзагай талантызы бар. Аъттарны база дыка эки сайгарар, “Бо чарышка эртер аът-тыр” деп билип кааптар. Ооң ачы-хавыяазы-биле улуг спортче киргеним-даа бо. Башкывыс хостуг хүрештиң чажыттарынга бисти өөредип эгелээн. Кожууннар, республика чергелиг маргылдааларга киржип турар апарган мен. Ырак хоо­райларже маргылдаалаарымда кырган ада-ием пенсиязы-биле чорудуп турдулар. Авам акшазын чидирбезин дээш, иштики чүвүрүм карманынга дуй даарап-даа тургулаан. Маргылдаа­ларга киришкеш, октадып-даа, тиилеп-даа турдум. Октадып алгаш, бажыңга келгеш, эжик ак­сынга киреринден ыядып, “Чүү дээр кижи боор мен?” деп бода­нып тургулаар мен. Оон кирип келгеш-ле: “Октадып алдым” — дээр мен. Ынчан ачам: “Кижи черле октаттырып чорааш өөренир, чер чедип алыр. Ажырбас, оглум, сээң үең келир” — деп оожургадыр турду.
Школаны доозарымга чедир мени тренер башкыларым Артур Кууларович биле ооң дуңмазы, Европа чемпиону Аяс Кууларович өөредип белеткээш, боттарының машиназынга олуртуп алгаш, Красноярскиге эккелгеннер. Аяс Кууларовичиниң башкызы алдарлыг тренер Виктор Петрович Алексеевке мени хүлээткеннер. Ол тренер-биле ажылдап эгелээн мен. Аңаа Опан Сат-биле найыралдажып алган мен. Улуг хоорайга, хары черге Опан меңээ акша-көпееэ-биле-даа, идик-хеви-биле-даа дузазын көргүзүп турду. Ол-ла үеде Красноярскиниң Пе­дагогика университединиң күш-культура факультединге өөренмишаан белеткенип, маргылдааларга киржип турдум.
— Улуг маргылдаалар, че­дииш­киннер ынчан эгелээн бе?
— Ийе, 2012 чылда И. Ярыгин аттыг делегей маргылдаазынга киришкеш, үшкү черни алдым. Ол тиилелге соонда Россияның чыынды командазының кежигүнү болдум. Ынчан сураглыг спортчулар-биле бир дең чадага улуг маргылдааларга киржип эгелээн мен. Чүгле телевизордан көөр турганым сураглыг, шыырак спортчулар-биле деңге белеткенип, хостуг үелерде кады дыштанып эгелээш, ынчан хей-аъдым көдүрлүп, бодумга улуг бүзүрел оттуп келген. Ол-ла чылдың төнчүзүнде белеткел үезинде Чаа чыл байырлалын уткуштур чанар бодалдыг, белеткелче улуг сагыш салбайн барганымдан бажым үскеш, моюн сөөгүнге аар кемдээшкин алдым. Ол кемдээшкиним хайы-биле 2 чылды чидирдим. 
Ынчан Опан Сатты казах ме­ценат, бизнесмен кижи Казахстанче чалаарга, ол “Россияга чемпионнаар мен” дээш, ынавайн барган. Өске чурт дээш хүрежир спортчу 2 чыл каяа-даа хүрешпээн турар ужурлуг, а мээң ынчан ылап-ла 2 чыл каяа-даа хүрешпейн чоруп турган үем. Опанның дуржулгазы улуг кижи болгаш, меңээ бодаарга черле  таныш-көрүжү хөй турган. Ынчангаш мээң дилээм-биле ол казах бизнесмен Извасар Еркинниң телефонунуң дугаарын айтып берген. Ооң-биле телефон дамчыштыр чугаалашканывыс соон­да, ол мени чуртунче ча­лаан.
— Казахстан дээш хүрежип эгелээн үеле­ри­ңер ол бе? 
— Өске чурт дээш канчап хүрежип эгелээнимни тайылбырлаар болза мындыг. Россияга делегей чергелиг улуг маргылдааларже үнүп алыры дыка берге. Чүге дизе хөй национал чоннуг улуг күрүне болганда, спорттуң эң бедик чадазынче үнүп алырынга узун орук, улуг күш херек. Ынчан беш меге, ал­ды арганы ажыглап, бир эвес Ка­захстан дээш хүрежир болза, тыва кижиниң олимпий оюннарынга тиилээр аргазы бар-дыр дээрзин тренерлерим-биле сүмелешкеш, шупту байдалды каш катап сайгарып көргеш, улуг спортта тыва кижи деп кымыл дээрзин алдаржыдар шиитпирге келген бис.
2014 чылда Динмухаммед Кунаев аттыг делегей чемпио­надының түңнелдери-биле Россия биле Казахстанның хостуг хүреш федерациялары мени Казахстанның ады дээш хүрежир дугайында чөпшээрежилгеге ат салган. Ол-ла чылдан эгелээш, делегей маргылдааларынга Ка­захстан дээш киржип эгелээн мен. 2015 чылда Казахстанның Президентизиниң кубогу дээш мар­гылдаага хүлер медальды, ол-ла чылын делегей чемпиона­дынга 5-ки черни ээлээш, 2016 чылда Олимпий оюннарынга кир­жир эргени Казахстанга чаалап бердим. Ынчан спортка политиктиг айтырыглар көдүрбези-биле адымны казах атче солааш, Олимпиадага кириштим. 2017 чылда Индияга 3 дугаар, ол-ла чылда Азия чемпионадынга хүлер медальды, бо чылын “Азия­ның чемпиону” атты алдым. Оон бо-дур, чоокта чаа Будапешт хоорайга делегей маргылдаазынга киришкеним.
— Ол маргылдааның сөөл­гү се­кундаларында удур­ла­ныкчың-биле дең санныг тургаш, ийиги чер алганыңга хо­мудавас-тыр сен бе, Артас?
— Сан-биле ойнадыпкан болзумза, аңгы херек, бичии-ле хажыдыышкын дээш алдын албайн барганымны бодап турарымга, чиктиг, харааданчыы кончуг. Маргылдаа соонда удуп чадап каан мен, анчыы кончуг, сагыжымны бир-ле чүве өйүп турар. Оон бажымга мындыг бодалдар келген “Бо мөңгүн меңээ анаа эвес келген-дир, бир эвес алдын апкан болзумза, шуут суларай берип болур турган мен”. Ол чүүл мээң сагыш-сеткилимге дээп, кылыымны оттуруп, тура-соруумну улам күштелдирген. Ам кол-ла сорулгам – Тывамга Олимпий оюннарының алдынын ыяап-ла чаалап эккээрим. Кандыг-даа медаль алгаш, чону чок болза ооң үнези чок, ооң амданын кижи билбес. Ынчангаш мээң төрээн тыва черим, төрел тыва чонум кезээде чүрээмде.
— Өг-бүлең Чадаанада, а сен Казахстанның Актөбе хоорайда. Аныяк өг-бүлеге ийи аңгы черге амыдыраары шаптык болбас-тыр бе?
— Тыва кижи черле чуртунче чаныксаар, сагыш-сеткили уян. Каяа-даа чорааш, чүрээ чуртунче тыртылар. Ийи ай бурунгаар бичии оглум база төрүттүнүп келген, ынчангаш бо сөөлгү маргылдаамда дүрген чанар бодал база бир улуг күштү, тура-сорукту берген. Бо чылын Кызыл хоорайга бажың тудуп алыр, куда эрттирер сорулгалыг турган бис. Ол сорулгамны чедип алыр дээн улуг күзелим база бо маргылдаага улуг чедиишкинни бергени-даа ол боор.
Өөм иштин Анжелика Алдар-ооловна дээр. Томскиниң медицина университедин дооскаш, ам Чадаананың эмнелгезинде бичии уруглар эмчизи болуп ажылдап турар. Хамза биле Али деп оолдарлыг бис. Чылдың улуг кезиин өске черге маргылдаалап, белеткелдер эртип чорзумза-даа, мени төрээн чуртумда манап турар төрээннерим, өг-бүлем чүрээмни, сагыш-сеткилимни чылыдып, оожургадып чоруур. 
— Аныяк-өскенге чүнү чагыыр силер, Артас. 
— Хостуг үе тыптып келзе-ле, номчуттунар, өөренир. Спортчу кижи хөй чурттар кезиир, маргылдаалаар, ынчангаш эртем-билиглиг болуру чугула, хөй дылдар өөренип алыры артык эвес. Ол ышкаш ылаңгыя амыдыралын спорт-биле холбаар дээн оолдар кадык амыдыралче чүткүлдүг, сагылга-чурумнуг болур ужурлуг.
— Интервью бергениңер дээш четтирдим. Сорулга­ла­рыңар бүдер-ле болзун, ам-даа улуг-улуг чедиишкиннерни кү­зе­дим.
Алдынай СОЯН чугаалашкан.
 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.