1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УРУГЛАРНЫҢ ЫНАК ТЕАТРЫ

Тываның ойнаарактар театры 5 чыл бурунгаар тур­густунган. Мурнунда хөг­­жүм-шии театрынга ха­маар­жыр аңгы студия тур­ган. Удавас аныяк коллектив май айда байырлалын демдеглеп эрттирер сорулгалыг. Беш чылдың дургузунда та чеже-чеже солун, каттырынчыг шиилерни бараалгаткан улус?! 
Бичии уругларның эң сонуургаар ойнаарактар теат­ры 28 ажылдакчылыг. Ында колдуунда-ла аныяктар хаара туттунган. Бо хүнде аныяк артист Саян Монгуш коллективти тывынгыр-сагынгыр удуртуп турар. Театрда Москваның болгаш Ярославльдың театр институттарының доозукчулары артистер чогаадыкчы ажылдап турарлар. Беш чылдың дургузунда Россия чергелиг фестивальдарга киржип келгеш, шаңнал-макталга төлептиг болуп турганы өөрүнчүг. Ол шаңналдарның кол-колун маңаа демдеглеп көрейн. 2013 чылда Моквага болган фестивальга Галина Доржунуң «Кыс халыыр», 2015 чылда аныяк режиссер Айдыс Чадамбаның тургусканы «Белек» деп шиизи, кол режиссер Светлана Ондарның тургускан «Солдат мен, авай» деп шиизи Забайкальскиге болган фестивальга бедик үнелелди алган. Эрткен чылын Улан-Удэге болган III делегей чергелиг фес­тивальга Тываның ой­наарактар театрының артис­тери «Белекти» бараалгаткаш, «Тергиин шии» деп үнелелге төлептиг болганнар. Өске-даа шаңнал-макталдары хөй, мен чүгле каш-ла чижекти киирдим. 
Бо ойнаарактар театрының шеверлекчилери база дыка кызымаккай ажылдап турарлар. Оларга уран шевер даараныкчы Долаана Мангыр, чурукчулар Ариадна Тангыт-оол, Анатолий Хертек, Шолбан Чымба олар хамааржыр. Кол чурукчу Начын Шалык эге баштай-ла шииниң маадырларының дөзевилелин (дүрзүлерин) чурааш, эккеп бээр, улаштыр аныяк чурукчулары шеверлээр чаңчылдыг. Оларның ажылдап олурар өрээли бичежек-даа болза, шупту талазы-биле четтигип турар. Улуг-бичии ойнаар-кыстарны ийи-даа, дөрт-даа хүннүң иштинде шеверлеп кээр. Даараныр, чуруттунар, чазаныр херекселдери шуптузу бар, тар өрээлдерин таарымчалыг кылдыр дерип алган. Бо мастерскаяда Кызылдың уран чүүл колледжиниң доозукчулары ажылдап турар болду. Черле чогаадыкчы аныяктар болгаш боттарының даанган ажылынга дендии ынак-тыр деп көрдүм.
Шиилерни белеткеп, чай чок ажылдап турар-даа болза, аныяк­ артистер бодалдары-биле үлешти: 
Эрес Ооржак: «Мен Кызыл­дың 11 дугаар школазын доос­тум. Ынчан Москвага театр ин­ститудунга өөренир күзелдиг сур­гуулдарны чыып турган. Ынаар шылгалда дужаагаш, ки­ре берген мен. Чурттуң найысылалынга беш чыл өөрендим. Ооң соонда мээң күш-ажылчы базымым Тываның хөгжүм-шии театрындан эгелээн. 
Шиилерде мөзү чок маадырларны ойнаарынга дыка ынак мен. Арай тенексимээр, чокшуп турар рольдар ойнаарга, бичии уругларга база солун болур. Хөй сөс-домак чугаалаарга, уруг­лар чалгаарай бээр. Артист кижи көрүкчүлер-биле аразында харылзаалыг болурга эки, чижээ, аргада чүү бар-дыр, уруг­лар? – дээрге, адыг, бөрү, дилги дээш чаңгыс үн-биле харыылап олурарлар. Оон ыңай бичии уруглар кижиниң идик-хевин ды­ка сонуургаар, тенекпейлери суйбаар, ора тыртар деп баар, а чамдыктары ойнаар-кыстарны былаажып ыглаар.
Республиканың ырак-чоок суурларын эргип, кезээн бис. Школаларга, уруглар садтарынга шиилерни көргүзүп бээр чордувус. Чамдык уруглар эмин эрттир шимченгир, аразында томаанныглары база бар. Тенек өөреникчилерге чоннуң эки чаң­чылдарын утпайн чоруурун чагыксаар мен». 
Орлан Лопсан: «Мен база школаны дооскаш-ла, Москваже өөрүм-биле кады өөренип чоруптум. Дооскаш-ла, хөгжүм-шии театрынга ажылдап эгеледим. Аңаа ажылдап турумда, 2013 чылда ойнаарактар театрын аңгылапкан. Бо чылын беш чыл болуп турар. Бо үениң дургузунда, шынап-ла, дыка хөй шиилерни улуг-бичии чонга бараалгаттывыс. Шиилер база аңгы-аңгы, ойнаарактар-биле ойнаар, салааларга кедирип алгаш, ойнадыр аргалары база бар. Көжеге артынга шииниң чаңгыс маадырын ийи-үш артист хол-будун шимчедип тургаш ойнаар аргазы база белен эвес».
Шынап-ла, бо аныяк­ артис­терниң эскериглери шын.­ Уруг­лар ойнаар-кыстарны сонуур­гаар, артистерниң шим­­чен­гири, оларның хөктүг, каттырынчыг овур­лары чуруттунуп артып каар. Бистиң уругларывыс ойнаарактар театр­лыг болганы онзагай. Бичии көрүкчүлерге солун шиилерни бараалгадып турар театр артистериниң ажыл-агыйы делгереп-ле турар болзун! Бүгү делегейниң ой­наар-кыстар хүнүнде театрның ажылдакчылары көрүкчүлерге мастер-класстарны эрттирип, солун шиилерни көргүскен.   
Ася Тюлюш.
Чуруктарны театрның архивинден алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.