1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХААК "АЪДЫ" ЧҮГҮРҮК БОЛЗУН!

Александр Шоюннуң “Хаак аъттар мунган оолдар” деп номунуң даштыкы арнында чурукта хаак аъттар мунган оолдарны көргеш, бодум база бо оолдар ышкаш хаак чавыдактап алгаш, аът мунган бооп ойнап чораанымны сактып келген мен. 

Та каш харлыымда эмдик “хаак аът” кырынга олурупкан оол мен? Ону билбес мен. Минип кээримге-ле, хаак чавыдактап алгаш, “хаак аъттарлыг” өске оолдар-биле чарыштырып халдып-ла турар чордум. Чамдыкта мээң ол “хаак аъдым” мөөп-мөөп, мени черже “октаптар” болдур ийин – черниң довураан доозунналдыр дүжүрерге, бүгү бодум куу довурак апарган туруп кээр мен. “Хаак аъдым” аксымнааш база халып чоруп каар болдур ийин – ооң аксын арай деп тыртып, доктаадып алыр мен. Кижиниң аъды, хаак-даа болза, чүгле ындыг боор ужурлуг, оон өске кандыг-даа эвес. “Хаак аъттарывысты” чарыштырганда, боттарывыс маңнап-маңнап, көк дер дүжер боор чүве. Мээң “аъдым” чамдыкта өске “аъттарны” мурнап кээп-даа турду.

Александр Шоюннуң номунуң даштында чурукту көргеш, чүгле адын номчааш, “хаак аъттыг” чаш шаам ынчаар сагыжымга кирди. Бо чогаалчының бижээн чечен чугаалары кижини чаш назынынче ээлдир соп эккээр ол хире солун күштүг-ле болгай. Оларның бирээзи – “Кайгап каан мен”. Мен база бичиимде бистиң аскыр дагаавысты аажок кай­гаар чордум. Ол аскыр дагаа кыс дагаалар чемгереринге дыка ынак. Аңаа авамның уруп бергени тарааны шуптузун чивес, чамдыызын арттырып алыр, ынчангаш чүгле чаңгыс будунга туруп алгаш: “Ку-ка-рек, ку-ка-рек, ку-ка-рек!” – деп, алгырып-ла турар. Та чүге бир будун көдүрүп алыр аскыр дагаа чүве – кижи кайгаар. Кыс дагаалар келгеш, ооң тараазын чыып чий бээрге, ийи буттары-биле ыңай-бээр чоргаар базып турар. А мээң ол аскыр дагаам бөдүүн дагаа-дыр ийин, Александр Шоюннуң “Кайгап каан” деп чечен чугаазының маадыры аскыр дагаа дег балет артизи эвес.

“Хаак аъттар мунган оолдар” деп номда чечен чугааларны номчуурга, оларны чогаалчы эрткен-барган бичии шаандан дүжүрүп бижип каан-даа ышкаш. Чогаалчы боду бичиизинде аът ышкаш күштүг ыттыг чораан кижи-дир. Ол ыдын чайын тергелээш, кыжын шанактааш, хемден суг сөөртүр. Ооң ады Мойнак. Авторнуң чаа номунда чечен чугааларның бирээзиниң маадыры ыттың ады база Мойнак. “Угаанныг Мойнак” деп чечен чугааны номчуп көрүңер даан, уруглар! Дыка солун!

“Хаак аъттар мунган оолдар” номнуң чечен чугааларынга чуруктарны оларны номчаан бичии чурукчуларның чурааны бо номну утка-даа, каасталга-даа талазы-биле ылап-ла бичии уруглар ному кылган. Ооң сөөлгү арнында “Номнуң чуруктарын Республиканың Р.Д. Кенденбиль аттыг кол ниити өөредилгениң хөгжүм болгаш чурулга школа-интернадының өөреникчилери: Б. Ховалыг, Н. Сат, Н. Саая,      С. Ооржак, Д.-Х. Канчын, А. Сат чураан” деп бижип каан. 

Тываның Ю.Ш. Кюнзегеш аттыг ном үндүрер чери бичии уругларга номнарның чурук каасталгазынга бичии чурукчуларны моон-даа соңгаар кии­риштирер болза, оларның салым-чаяаны улам чечектелип частырынга дыка салдарлыг болгаш ажыктыг болуру чугаа­жок.

Республиканың Чуковский аттыг бичии уруглар библиотеказынга Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржай-биле ужуражыышкын үезинде школачы назы четпээн болгаш эге класстарда бичии уругларга тыва чогаалдар дугайында чугаа чоруп турда: “Бичии уругларга чогаал бижиир дээш, чадажып каан кижи-дир мен. Эң-не бичии хар-назынныг номчукчуларга солун чогаалдарны амгы үеде бижип чоруур чогаалчы Александр Шоюн болдур ийин – деп, Александр Александрович чугаа­лаан чүве. 

Бичии уругларга бижээн “Хаак аъттар мунган оолдар” деп номну сонуургап номчааш, ооң авторунуң бодунуң хаак аъды чүгүрүк-ле болзун деп күзээр-дир мен.

Шаңгыр-оол Суваң,

Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

 

Александр ШОЮН

УГААННЫГ МОЙНАК

Хиндиинде хир безин чок аяс хүн. Суурнуң оолдары шагда-ла хемде барган. Эштип-эштип, шымнып-шымнып алгаш, оолдар элезинде аңдаштанып чыткылааннар.

Таваар бырлаңайнып чыткан суг мөлчүрт дээн соонда, Адыгжының бажы сугдан бо уштунуп келген. Ол арнында сугну холдары-биле чода туткулааш, эштирин уламчылай берген.

– Дуу ол Мойнак кел чыдыр, Адыгжы! – деп, элезинде чыткан оолдар алгырган.

Адыгжы сугдан үнүп келген. Ол суур дужунче харап көрген. Ында ногаан шыкта маңнап кел чораан ыдын оол дораан танып каан. 

– Мойнак! Мойнак! Бээр кел! – деп, ол ыдын кыйгырган.

Оол бо удаада үргүлчү эдертип алыр ыдын албаан чүве-дир. Мойнак бажыңга чалгаарааны ол боор, ээзиниң кайнаар баарын билир болгаш, ону тып кел чорууру ол.

Мойнак аксында бир-ле чүве ызырып алгаш кел чораан. Ону эскерип кааш, элезинде чыткан оолдар безин туп-тура халышкан. Мойнак чоокшулап келзе-ле, ооң бажыңга бо-ла кады ойнай бээри пөстен кылган койгунак болган. Изигде эжи база эштиксеп тур боор дээн бодал-биле ону эдертип алганы магат. Мойнак ээзинге чоокшулап чедип келгеш, буруузунган хевирлиг кулактарын халбайтыпкан турган.

– Эжиң безин бодап чоруур эр хей-дир сен, Мойнак! – деп, Адыгжы ыдын мактааш, ону эргеледип суйбап каан.

Мойнак кудуруун чайгылааш, кады келген эжи-биле сугже мойт-ла дээн.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.