1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХООЧУН ЧЫЛГЫЧЫ

Чылгы – көшкүн, малчын чоннуң амыдырал-чуртталгазынга ажык-дузалыг, ынак малы.  Бурунгу тывалар аътты чүгле көжер-дүжеринден, орук-суурга хөлдеп, арт-сын ажыр аңнап-меңнеп мунарындан аңгыда, байыр-наадымнарга чарыштырып, янзы-бүрү оюн-тоглаага киириштирип чорааннар.
Аът чарыжы тыва чоннуң бурунгу өгбелеринден дамчып келген онза-солун оюннарның бирээзи. Ук оюн муң-муң чылдарны өттүр бистиң үевиске чедир улам хөгжүп, спорттуң база бир эң-не солун хевири болу берген.
Чарышка салыр аътты ийи-үш ай бурун­гаар-ла соодуп белеткеп эгелээр. Баштайгы хүннерде аътты өлең-шыкка өртеп хондурар, а хүндүс сери адаа азы хөлегелиг сериин черге тургуза баглаар. Ооң соонда 7-8 хонгаш-ла, оон 5-3 хонук эрткенде үзүргедип, шенеп чарыштырар. Чарыш соонда аъттың чүрээн чоорту оожургадып, бажын, дөрт даванын соок суг-биле шаптап азы кара-сугга тургуза баглаар дээш оон-даа өске ылап сагыыр ужурлуг чүүлдер-ле хөй.
Чарыш аъдын деңзизи чиик бичии азы элээди оолдар мунар. Оларны база баш бурунгаар улуг назылыг чылгычылар мунар аъдының тускай аажы-чаңынга ижиктирип, чагып-сургап, хөй-ле чүүлдерге өөредир.
Олег Ооржак кара чажындан-на чарыш аъды мунуп, элээди үелеринде эмдик чаваа­лар өөредип, эш-өөрү-биле чылгычы акыларын эдерип чорааш, боду база аът малга ханы хандыкшылдыг болуп өзүп келген. Ынчангаш ол чарыш аъдын белеткээрин, мунукчу оолдарны канчаар чагып-сургап өөредирин кончуг эки билир.  Ооң салым-чолу аът-биле сырый холбаалыг. 
Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр сумузунуң чоогунда Бутта-Өдек деп черде малын малдап чурттап чоруур хоочун чылгычы Олег Киимович аныяк үезинден-не респуб­лика чергелиг маргылдааларга аъттарын удаа-дараа чарыштырып келген. 1990-1998 чылдарда ооң Элең-Кара деп кончуг чүгүрүк аъды байыр-наадымнарга, улуг чарыштарга бо-ла эртер турган. Элең-Каразы кырааш, өлген соонда, ооң чылгызынга шору маңнаар чүгүрүк кулуннар чылдан чылче немежип турза-даа, чарыштарга эртип келир аът сөөлгү 10-20 чылда төрүттүнмээн.
Эрткен айның төнчүзүнде чылдың-на бо үеде эрттирип турар республика чергелиг аът чарыжының 24 дугаар сезонунуң ажыдыыш­кынынга Кызыл хоорайның чагыргазының болгаш Бии-Хем кожууннуң шаңналы дээш маргылдаага Олег Киимовичиниң Хөлчүгеш деп  дөрт харлыг аъды аныяк аъттар аразынга бир дугаар келген. А улуг аъттар аразынга Кырган-Боразы дөрт дугаар черде болган. Чылгычының өөрүшкү-маңнайлыын чүге деңнээр…
Чарышка эртип келген, чилчиин үзе маңнапкан аъды чоорту деткерлип кээр­­ге, чай аразында дыштанып орган хоо­чун­ чылгычының чанынга чеде бер­геш,­ «Аъттарыңарны канчаар белеткеп турганыңарны допчулай чугаалап бери­ңерем. Хөлчүгежиңерниң эртип келиринге идегел турган бе?» — деп, Олег Киимовичиден айтырдым. «2013 чылда төрүттүнген шилги кулун шору доругуп, ийи харлыг апарганда, чавааның дүрген маңнаарын эскерип кааш, чарышка бүдүү белеткеп өөредип эгелээн мен. Чарыш аъдын кижи бүрүзүнүң белеткээри аңгы-аңгы. Мен хуумда бо аъттарны эртен, кежээ, дүъште өйлеп чемгерип турдум. Дүне аътты үш-дөрт шак удудар, үзүргедилге соонда оларны кара-сугга баглавайн, соок суг-биле даваннарын шаптаар мен. Хүндүс бир шак оъткарган болза, ийи-үш шак тургуза баглаар дээн ышкаш сагыыр-ла ужурлуг чүүлдерни сагып турган мен. Хөлчүгешке бүзүрел улуг турган. Алыс черле чажындан-на маңнаары ылгын  мал чүве» — деп, ол чугаалады.  
«Чарыш үези чоокшулаан өйде аът-хөлүн ажаап-тежээп, соодуп белеткей бергенде, ачавыс ажы-төлү дээш сагыш човаан ие кижи дег апарып, уйгу-дыжын-даа, ишти-хырнын-даа уттуптар кижи. Чүгле оларынче сагыш салыр, дүннү өттүр үнүп-кирип тура хонар. Мен база оглум Айдың маргылдааларга киржип, ырак хоорайларже хүрежип чоруптарга, ол дээш дыка сагыш човаар турдум. Ам аът-хөл дээш дүвүреп халыыр апарган-дыр мен» — деп, Олег Киимовичиниң өөнүң ишти Светлана Каваевна немеди.
Хоочун чылгычы биле Светлана Кава­евна ийи уругнуң, бир оолдуң ынак ада-ие­зи база үш уйнуктарының кырган-ава, кырган-ачазы. Уруглары өглүг-баштыг аңгы чурт­тап чоруурлар. Оглу Айдың Ооржак сумо хүреш­ке Европа чемпиону, тыва хүрешти база үре-түңнелдиг хүрежип чоруур шыырак мөге.
Олег Киимович өөнүң ишти-биле ада-өгбезиниң чурту – Бутта-Өдекте аалында мал-маганын өстүрүп, аңнап-меңнеп, тараа тарып чурттап чоруур ажыл-ишчи малчыннар. Хоочун чылгычының үүле-херээ бүдүп,  чүгүрүк аъттары моон-даа соңгаар чарыштарга эртер болзун деп күзеп артым.
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.