1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХОРАЛЫГ ЫЖЫКТАР

Бо коргунчуг аарыгның дуга­йында дыңнаваан кижи ховар. Бүгү-делегейде кижилерниң амы-тынындан чарлыр таварылгаларының 20 хуузу хоралыг ыжыктарның уржуундан болуп турар. Республикада онкология диспансериниң даңзызында 2832 аарыг кижи бар.  Оларның иштинден 743-ү 2017 чылда тодараттынган. Бо аарыгга хамаа­рыштыр республиканың онкология диспансериниң улуг эмчизиниң оралакчызы Айлаң Ким-ооловна Кечилек-­биле чугаалаштывыс. 
– Айлаң Ким-ооловна,  рак аарыының дугайында тодаргайы-биле тайылбырлап көрүңерем?
– Рак дээрге кижиниң мага-бодунуң кайы-даа кезээнге тыптып, өөскүй берип болур аарыглар бөлүүнүң ниити ады-дыр. Ук аарыгга хамаарыштыр «хоралыг ыжыктар», «онкологтуг аарыглар» дээн ышкаш терминнерни ажыглаар. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, кижиниң кайы-бир органынга артык клеткалар тыптып, кызыгаар, хемчээл чокка өзүп, көвүдеп, чоогунда өске органнарже дамчып эгелээри-дир. Өске органнарже дамчып, хоразын чедирип эгелээрин, «метастаз» деп адаар. Метастаз эгелээн соонда, аарыгны эмнээри берге. 
Бүгү-делегейде кижилерниң амы-тынындан чарлып турар чылдагааннарының аразында бир дугаар черде чүрек-дамыр аарыглары болза, ийи дугаарында — рак аарыы. Бистиң республикавыста рак аарыы үш дугаар черде дээрзин айтып каайн, бир дугаар черде чүрек-дамыр аарыглары, ийи дугаар черде — озал-ондактан кемдээн таварылгалар. Хоралыг ыжыктардан аараан таварылгаларның саны чылдан чылче көвүдеп турар.
– Республикада рак аарыы кайы органнарга хөйү-биле тыптып турар ирги?
– Россияда эр кижилер өкпе, кеш, ижин-хырын, шөйүндү база эр органнар бестеринде рак тыптып турар болза, херээжен чон ортузунда — эмиг бестериниң, кештиң, ижин-хырын болгаш херээжен органнарга. Тывада байдалды алыр болза, эр кижилер ижин-хырын, өкпе болгаш эр органнар бестеринде, а херээжен кижи эмиг бестеринде, уруг савазының аксында, ижин-хырын болгаш өкпе рагындан хөйү-биле аарып турар. 
– Рак аарыының тыптыр, непте­рээр чылдагааннары чүдел, Айлаң Ким-ооловна?
– Бүгү-делегейниң кадык камгалал организациязы рак аарыының тыптырынга салдар чедирип турар дараазында барымдааларны тодараткан. 
Бирээде, таакпылаары. Бо хоралыг чаңчыл өкпеге, кегжир-өөшке, кызыл-өөшке, боос­таага, аас иштинге, бүүректерге, сыңыйга, бестиг-баарзыкка, хырынга болгаш херээжен улустуң уруг савазының аксынга рак аарыын тывылдырып турар. Таакпылавас-даа болза, үргүлчү таакпы ыжы тынып турар кижилер өкпе рагындан аарый берип болурунуң айыылы улуг. Дайнаар болгаш думчук-таакпызы кызыл-өөш биле бестиг-баарзыкка рак тывылдырар. 
Ийиде, хөй шимченмес, олутпай амыдыралывыс, шын эвес чемнениривис болгаш артык деңзивис салдарлыг болуп турар. Шын чемненири, шимченири болгаш артык деңзи чыгбазы кегжир-өөш, кургулдай, эмиг бестериниң, уруг савазының болгаш бүүректерниң рак аарыындан камгалап болур. 
Yште, хемчээл чокка арага-дары ижери рак аарыгларының тыптырының кол чылдагааны болуп турарын айтып каайн. Ооң уржуундан аас иштиниң, боостааның, кегжир-өөш, кызыл-өөштүң, баарның, кургулдайның, эмиг бестериниң дээш оон-даа өске органнарга рак аарыгларын тывылдырарының өөскүдүкчүзү ол. Ылаңгыя таакпылаар болгаш арага ижер кижилерге айыыл каш дакпыр улуг. 
Дөртте, халдавырлар рак аарыының тыптып, өлүмнүг түңнелге чедиреринге улуг салдарны чедирип турар. Чижээ, В, С деп вирустуг гепатиттер баар рагынга чедирер болза, Helicobacterpylori деп бактерия ижин-хырын рагынга чедирип болур, а херээжен кижилерниң уруг савазының аксынга рак аарыын­ 16 биле 18 хевирниң папилломазының вирузун тывылдырып болур. 
Беште, рак аарыының тыптырынга агаар-бойдустуң, сугнуң, чер-хөрзүннүң хирленгени болгаш хоралыг херелдер багай салдарны чедирип болур. 
– Бо аарыгдан канчаар камгаланып болурул?
– Yстүнде санап бадырганывыс аарыг­ларны тывылдырып турар чылдагааннарже кичээнгей салыры чугула. Кадык амыдырал — рак аарыгларындан камгаланырының бир кол аргазы. 
Оон аңгыда аарыгларны эрте чадазында илереткен болза, ону чедимчелиг эмнеп болур дээрзин сагындырып каайн. Хоралыг ыжыктарга хамаарыштыр алырга, аарыг хоочурап, сөөлгү чадазында илереттинген болза, ону когун үзе эмнээри берге, эки түңнелдиг доостуру чигзинчиг. Кижи бүрүзү бодунуң кадыкшылынче чогуур кичээнгейни салып, эмчи шинчилгезин чогуур үе-шаанда эртип турары күзенчиг. 
– Аарыгны кандыг им-демдектерден билип ап болур ирги, Айлаң Ким-ооловна?
— Дараазында им-демдектер илереп, көстүп келзе, дарый эмчиге чеде бээрин сүмелээр-дир мен: 
- эът-кеште мең аймааның өң-чүзүнү, хемчээли азы хевири өскерлип эгелээн болза азы чарлып, тигленип, кижип аартып эгелээнде;
- аас иштинге, дылга, эриннерге, кешке тиг­ленген-чарылган черлер, кадыг-достак черлер азы ойбак балыглар тыптып келгенде;
- аъш-чем ажырарга, боостаада анчыг чүве бар апарганда;
- хоочураан гастриттиг кижиге аартыры өскерли бергенде;
- ужуру билдинмес суларгай чорук, чемге хөөн чокталыры;
- ижин дужу аар азы аарышкылыг апарган болза, тырыктаар азы куду олуртур, кадыг-суук албаны ханныг апарганда;
- чөдүртүп, хан каккыртып, хөректе аарышкылыг, үнү дунук апарганда;
- эмиг бестеринде кадыг, достак чүүлдер тыптып келгенде, допшуларынга ойбак балыг­лар азы тигленчек балыглар тыптып келгенде;
- херээжен кижилерге ай демдээнге ха­маарылга чок ханныг чүүлдер тыптып келгенде.
Рак аарыынга хамаарышкан айтырыглар тыптып келген болза, чурттап турар чериңерде онколог азы терапевт эмчиден шынзылга бижикти алгаш, республиканың онкологтуг диспансеринге чедип кээп, эмчиниң сүмезип ап болур силер.
Чурттакчы чон эмчи шинчилгезин чылдың-на эртери чугула. Кадыкшылынга онза хынамчалыг болурун номчукчуларывыска күзедим. 
– Айтырыгларга харыылап бергениңер дээш четтирдивис.
Шончалай  ХОВАЛЫГ. 
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.