1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХЫРААЛАНГАН ТАЛЫГЫРДА КЫШТАГДА...

"Аныяк өг-бүлеге - кыштаг" төлевилелдиң 2017 чылдың киржикчизи Буян Куулар уруглары Батый, Самира-биле.
 
САН-ФАКТЫЛАР-БИЛЕ
Таңды кожуунда бо хүнде кыштаглаашкынның байдалы чүгээр. Кышты хүр-менди ажары-биле 21855 тонна сигенни белеткээн. План езугаар 18903 тонна мал чемин белеткээр турган болза, 115 хуу ажыр күүсеткен. Мал ажыл-агы­йында 270 кижи (95 кадарчы, 43 саанчы, 76 мал ажаакчызы, 20 чылгычы, 6 мал эмчизи, 2 зоотехник) хаара туттунган. 
Кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелели ноябрь 20-ден мал бажының санаашкынын график езугаар чорудуп эгелээн. Мал-маганның кажаа-хораа­зын чылыглаан. Хар улгады бээр болза, малчын турлагларже орукту база одар-белчиирни далбыйлаар машина-техника, кывар-чаар материал белен.
Ниитизи-биле кожуунда 12381 баш мал (4325 бода, 32026 шээр, 4411 чылгы мал, 3775 хаван, 2043 куш) бар. “Краснояровка” сүт-бараан фермазында хүнде  6400 литр сүттү саап турар. Инектер кажааларын чугайлап, дезинфекциязын чоруткан. Кыжын элбек сүттүг болур дээш, сигенден аңгыда, чарба, сенажты база белеткээн. 
Таңды кожууннуң “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төле­виле­линиң 2016 чылдың киржикчилери бо чылгы аныяк малчыннарга 200 баш төрүүр хойну дамчыткан.
БУРУНГААР  КӨРҮШТҮГ
Кызыл-Арыг сумузундан Ай­дың биле Чодураа Монгуштар төлеви­лел­диң 2016 чылдың киржикчилери. Олар Борбак-Арыг деп черде кыштаглап турар. Өгнүң каастакчызы Чодураа-даа, эр ээзи Айдың-даа малчын ада-иезиниң чанынга өскен болгаш, малчынның ижи чымыштыг, берге деп эки билирлер. Өг-бүле 3 уруглуг. 
“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң дугайында билип кааш, олар аңаа киржир деп шиитпирлээннер. Ынчангаш төлевилелдиң дараазында киржикчизинге 200 баш малды дамчыдып бээр дээш, аныяк өг-бүле 2 чыл бурунгаар шудургу ажылдап кирипкен. Хой кидин түлүк төрүп турар үеде олар кажаадан үнмес, дүне-даа, хүндүс-даа ында турар. Оътка кире берген хураганнарга сигенни баглааш, аскылап каар. Сугну ижиртир, суланы чиртир, чылгаар дусту бээр – ажыл черле төнер эвес. Сигенден аңгыда суланы база четчир кылдыр белеткеп алган. Кажаазының иштинде 2-3 черде кызыл дус бар. Монгуштар мал-маганын кудук суу-биле суггарып турар.
Кызымаккай ажылының түң­нелинде Кызыл-Арыг сумузундан Алексей биле Оюу Тюлюштерге олар хойну дамчытканы ол. Бо хүнде оларның өдээнде 180 шээр мал бар. Оон аңгыда 15 бода, 70 чылгы малдыг. Чодурааның кады төрээн акызы дуңмазының кудазынга 10 ажыг ангор өшкүнү салган. Ол өшкүлериниң ажыын дораан көре берген. Бирээде, өшкү сүдү эм шынарлыг. Ийиде, бриллиант чайырлыг өшкү дүгүнүң өртек-үнези улуг. Оларның аразында ак-кара дүктүг өшкүзүн Чодураа “Инь-Янь” деп адап алган. Инектериниң сүдүн саггаш, чаңгыс чер-чурттуу Юбилян Лойгунуң сүт болбаазырадыр цегинче дужаап, немелде орулгалыг болуп турар. Өгнүң эр ээзиниң кады төрээн акызы аныяктарны деткип, дузазын көргүзүп чоруур. Сиген кезилдезиниң үезинде акызының “Т-25” маркалыг трактору, “ГАЗ-52” маркалыг чүък машиналары ажылын шуудадып турар. Эр кижиниң үш адаанының бирээзи болур аът чарыжынга Айдың сонуургалдыг. Чылгы малындан байыр-наадымга чемпионнаар мал үнүп кээр дээрзинге бүзүрели улуг.
Аныяк малчыннар өске регионнарның арга-дуржулгазын ажыглаарынга белен. “Теледамчыдылгалардан көрүп олурарымга, инек саалдазының үезинде классиктиг оожум хөгжүм салыптарга, мал хөй сүт бээр болуп турар. Мен база оларның дуржулгазын ажыглап, шенээр бодап тур мен” – деп, чаа чүүлдерге сонуургалдыг Чодураа чугаалады. 
“Эрткен чылын кокай хөй болган. Кожа аалдарның шээр малын тудуп чигген. Бис база бир хураганывысты ол араатанга алыстывыс. Бо хүннерде сиген кажаазының чанындан бирээзи халып эрткенин соңга караандан эскердим. Үне халып келгеш, көөрүмге, истери аргаже углаан болду. Бөрүлерден камгаланыры-биле салют садып алыр-дыр бис. Ону чазылдырыптарга, хоя маңнажып чоруптар, дары чыдындан база сестир. Мал кажаазын долгандыр светодиод сайгылгааннарны астывыс. Чүге дизе кокай чырык черлерже чоок­шулавас” — деп, өгнүң ээзи дүвүрели-биле үлешти. 
 “Өг-бүлевис мурнундан Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолга өөрүп четтиргенивисти илередир-дир бис. Төлевилел чок турган болза, мындыг ажылды сегирип ап шыдавас турган бис. Хей-аъдывысты көдүрүп, арга-сүмени берип, эгезинден эгелээш биске дузалашкан дөргүл-төреливиске, чонувуска база мөгейдивис»  – деп, арга-дуржулгазы бедээн кыштагжыларның баштайгылары өөрүшкүзүн үлешти. 
Аныяктарның планнары-ла хөй: кыштаанга машина тургузар чер, чунар-бажың, теп­лица тудар,  шөлүнге тараа, сула, картофель тарыыр. Эки көргүзүглерлиг болганы-биле олар удавас хүн батареяларын алыр. Аныяк малчыннар Чаа чылда кыштаанга тоолзуг шинчи киирип, бажыңының даштын гирляндалар-биле каастап, ба­йырымныг хөөн киирер деп турар. 
СҮТТЕН  АЪШ-ЧЕМ  КЫЛЫП
Ол-ла суурнуң 2017 чылда төлевилелдиң киржикчилери Буян биле Айнаш Кууларлар хой орнунга 20 баш симменталь уксаалыг инекти алган. Немей 2 буганы саткан. Амгы үеде инээниң бажы 40 четкен. 2019 чылда олар дараазында аныяк малчыннарга 20 баш бода малды хүлээдир.
Кууларларның өг-бүлези 4 уруглуг. Оларның ажы-төлү мал аразында өзүп, ада-иезинден үлегерни ап турары чугаажок. Бичии кууларлар ава, ачазы-биле кады бызааларын ытчып, сиген-ширбиилин каап берип, тыва кижиниң чаңчылчаан ижинге чажындан өөренип өзүп кээр­лер. Школа назылыг уруу хоорайда өөренип турар. Кырган-авазы Дина Шуруновна уйнуун келир өөредилге чылында Ийи-Талда чаа туттунган аграр школа-интернадынче киирер күзелдиг. Тус школа-интернатты бүдүн республикадан “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң малчыннарының ажы-төлүн хүлээп ап, өөредир кылдыр туткан болгай.  
Буянның ачазы Алексей Кошкар-оолович ооң кол дагдыныкчызы. Ада-иези черле мал-маган тудуп чораан болгаш, оглун бичиизинден тура чымыштыг ишке өөреткен. Сүт-саан көвүдей бээр үеде Дина Шуруновна кернинге дузалажып кээп турар. Айнашты кунчуузу инек саарынга, сүт тыртарынга, быштак шөйеринге, ак чем кылырынга өөредип, дуржулгазын дамчыткан.  Суг узар кудуу бажыңының иштинде. Кажаазын долгандыр светодиод сайгылгааннарны аскан. Инектерин ноябрь төнчүзүнде эдериштирип алган. Саап алган сүдүн база-ла суурунда сүт болбаазырадыр цехче дужаап турар. 
Амгы үеде өдээнде 40 тонна сиген, шөлүнде немей сөөртүр 10 ажыг тонна бар. Бөрүлер арга иштинде улуп турарын малчын бо-ла дыңнаар. Өршээл болуп, кокай харын-даа өдекче кирбейн турар.
“Каш чылдар эртерге, инек бажының санын элээн өстүрүп, сүт болбаазырадыр цехти ажыдып алыр болзумза, дыка таарымчалыг болур. Оон аңгыда хаван тударын база өөренип тур мен. Бүдүн чыл дургузунда орулгалыг болурда аңгы-аңгы угланыышкынныг ажылдаары чугула” – деп, бурунгаар көрүштүг малчын бүзүретти. 
Малчыннарның кыштаанда улуг инек кажаазы, чурттаар бажыңны тудуп алган. Ажыл-амыдыралынга херек «ГАЗ-53», “Лада Калина” маркалыг  автомашиналар база бар. 
КЫЗЫМАККАЙ  АЖЫЛДААР
Дүрген сумузундан Шолбан биле Сайзана Монгуштарның кыштаа бедик эвес даг эдээнде Кара-Суг деп черде. Кажаа-хораазын, чурттаар бажыңын ында тудуп алган. Олар бо чылын 200 төрүүр хойну алган. Малының уксаазын экижидери-биле Эрзин кожуундан 3 тыва уксаалыг кошкарны немей саткан. 
Аныяктарның кырган ада-иези, ава-ачазы-даа малчыннар. Амгы үеде Шолбан катааттары-биле элчип-селчип малын малдап турар. Өдээнде шээр малдан аңгыда 21 баш бода мал, 8 аът бар. Өгнүң кыс ээзи Дүрген сумузунда “Ручеек” уруглар садында кижизидикчи башкы. Улуу 4 класс, хеймери 4 харлыг. Олар дыштаныр хүннерде ачазынга дузалажып кээп турар. “Малды аргалыг болза тургуза азыравайн, одарладыр болза эки. Ынчан хой семис болур. Чонувустуң бүзүрелин кызымаккай ажылывыс-биле бадыткаар бис” – деп, төлевилелдиң бо чылгы киржикчизи чугаалады. 
Тыва чон аътты аажок хүн­дүлээр. Аът – тыва эр кижиниң чарылбас шынчы эжи. Дөрде ханада чүген, чулар, кымчы, аргамчы, эзер, аът чуруктарын аскан тускай булуңнуг. Шолбан чарыш аъттары белеткээр сорулгалыг. Кожуун чергелиг аът чарыжынга малын шенеп салып турган. Малчын бажыңында эжик аксында азыгда хураган кажаазын баш бурунгаар-ла тудуп алган. Кыштагдан ырак эвесте чыккылама соокта-даа доңмас кара суг агып чыдар. Боттарының хереглелинге херек сугну бидон, доскаарларга шанак-биле дажыглап ап турар. 
Таңды кожууннуң кыштагжылары мал чемин четчир кылдыр белеткеп алган. Мал суггадының талазы-биле байдал база чогумчалыг. Аныяктар кышты хүр ажар сорулгалыг. Кыштагларже орук эки, чиик автомашина-биле хала чок чеде бээр.  
Аныяк малчыннар амгы үе-биле деңге сайзырап, вай­бер­де “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң киржик­чи­лериниң бөлүүнде харылзажып, арга-дуржулгазы бедий берген өөрлеринден мал оол­даашкынының үезинде сүмележип, бөрү халдаан таварылгаларда, бот-боттарын деткижип, чогуур албан черлеринче телефоннап дамчыдып турар.
АРААТАН  АҢНЫ  УЗУТКАП...
Республиканың көдээ ажыл-агыйынга бөрүлерниң чедирген каражазы чылдың-на он-он сая рубль чедип турар. Араатаннар-биле демисел чорударынга Тываның аңныыр ажыл-агыйының хайгаарал талазы-биле күрүне комитединиң арга-дуржулгалыг аңчыларынга баштаткан бөлүктер дузазын көргүзүп турар. Бригада бүрүзү бөрү аңнаар чөпшээрелдиг. Муниципалитеттер техникага кывар-чаар материал болгаш бөрүлерни узуткаар ажыл чорударынга акша-төгерикти аңгылап берип турар.
Бөрүлер чүгле мал-маганга эвес, а харын кижилерге айыыл­ды тургузуп турарын бо хүннерде болган таварылгалар көргүскен. Кокайлар өөр-өөр болуп, аалдар чанында улужа бээрге, сезинчиг болбайн. Араатан аң кыштаглар чоогунче чагдаар болза, малче халдаарының айыылы улуг дээр­зи билдингир. 
«Бо хүннерде арга-дуржулгалыг бөрүжү Иван Оюнга баштаткан бөлүк малчын турлагларны кезип эгелээн. Малчыннар кокайлар дугайында медээлерни дамчыдыптары билек, аңчылар кыштагларже дарый үнүп турар. Бо айтырыг шыңгыы кичээнгейде» – деп, Таңды кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң начальниги Шолбан Ондар дыңнатты. 
Аныяк малчыннарга малын хүр кыштадып, анай-хураганын онча-менди камгалап алырын, Чаа чыл оларга эки сеткил-хөөннү, чымыштыг ажыл-ижинге чедиишкиннерни эккээрин, хей-аъды, сүлде-соруу бедик чоруурун күзедим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.