1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАА-СУУРЖУЛАРГА УЛУГ БЕЛЕК

Ноябрь 17. Ол хүн  суурнуң Кончук Степан аттыг кудумчузунче көөрге, ары өө-даа ышкаш болду. Аай-дедир шуушкан улуг-бичии чон, ырак-чооктан келген аалчыларның машина-балгады дургаар чыскаалыпкан, чаа туттунган клубтуң даштында маңган ак өгнү тип каан, баглааш­та аът-хөлүн баглап каан, езулуг-ла байырлал шинчилиг. Чурттакчыларның үрде манааны чаа культура төвүнүң ажыдыышкынынга чоннуң чыглып келгени ол.  Агаар-бойдузунуң талазы-биле черле шириин булуң чүве, арай сооксумаар, долгандыр туман шыва алы берген хүн болган. 
Ырак сумунуң чонунуң манап турган аалчызы — Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол дүъш мурнунда чедип келген. Баштай-ла сумунуң Аяс аттыг уруглар садынга кире дүшкен. Ында хамык улус, ылаңгыя ажылдакчыларының девидээ­нин сөөлүнде чугаалап турдулар. Шолбан Валерьевич садтың башкылары болгаш уруглары-биле амыр-менди солушкаш, бичии чаштарны чаптап, оларга хевисти белекке берген. Уруглар садының эргелекчизи аныяк башкы Олча Тежик ажыл-агы­йын каксы-даа бол, таныштырып чугаалаан. Баян үделгези-биле үдээн бичии оолдарның эзир-самын дыка сонуургаан. А дарга тыва хүреш оюнун садик назылыг уругларга өөредип эгелээр деп бодалын дамчыдып турду. Оон ыңай бо уруглар садында хөй чылдарда ажылдап турар, арга-дуржулгазы байлак хөгжүм башкызы Чинчи Тюлюштуң бичии оолдарны девиг самга өөредип турарын онзалаан. Бичии чаштар болгаш садтың ажылдакчылары-биле ол чурукка тырттыржып алгаш, чаа Культура бажыңында хамык чон манап турар деп ужур-чөвүн чугаалааш, оларга моон-даа соңгаар демниг ажылдаарын күзээн. 
Дарга-даа оруун уламчы­лаан, чаа Культура бажыңының хериминче кирип кээрге-ле, дордум курларлыг, торгу негей тоннарлыг, ак кадактарлыг оолдар, уруглар тыва езу-биле аяк-ша­йын сунмушаан, уткуп алганнар. Чаа культура одааның иштинде-даа, даштында-даа хөгжүм үнү диңмиттелип турган. Оон Чазак Даргазы баштаан даргалар болгаш нацио­нал идик-хептиг бичии оолдар Культура бажыңының эжииниң аксында кызыл кожаазын кескеш, кирип келген. Чырык, делгем өргээзинде улуг-бичии чаа-сууржулар олуттарны долдур ээлепкеннер.  
Байырлыг хемчегниң ажыдыышкынын Өвүрнүң артистери ыры-самы-биле эгелээн. Ооң соон­да кожууннуң чагырга даргазы Аржаан Ооржак сөс ап, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолду сценаже чалап алган. Дарга чыылган чон-биле мендилешкеш, бодунуң бодалдарын илередип, ажыт-чажыт чокка чугаалажырын саналдаан: «Тыва национал идик-хевин, негей тоннарын ке­дип алгаш, уткуп алырга, дыка чоргааранчыг-дыр. Эр хейлер! Ырак сумуга келгеш, чон-биле ажык чугаалашпаска кайыын боор, айтырыгларыңар бар болза, ажырбас, салып болур силер. Чаа Культура бажыңныг болганыңарга байыр чедирип тур мен. Ону камныг эдилеңер, чаа эт-септи үрегдевеңер. Бо Культура бажыңын 15 млн. 600 муң рубль-биле туткан – дээш, Чазактың кылып турар ажыл-чорудулгазының дугайында сан-түңнерни адап тургаш, таныштырган.Чугаазының аразында чондан  мындыг бөдүүн айтырыгларны салды:«Эрткен чылын инектер алдыңар бе?». 
– Ийе – деп бир үн-биле харыылааннар. 
– "Аныяк өг-бүлеге — кыштаг" төлеви­лелиниң киржикчилери бар бе? 
– Аалдарында-дыр, мында келбээн.
– Эр хейлер, аалдарынга турбайн канчаар. Тыва телеканалды көрүп тур силер бе? 
– Ийе, көрүп тур бис – деп, чаа-суур­жулар демнии-биле харыылап турганнар.
Ол хире келген даргазынга суму­нуң чурттакчылары айтырыгларны салган. Баштай-ла школаның ажылдакчызы Аяс Санаа эгеледи:
–  Хүндүлүг Шолбан Валерь­евич,­ бистиң ырак суурувуска чедип кел­ге­ниңерге дыка өөрүп тур бис. Силерниң ачыңарда мындыг чараш Культура бажыңныг-даа болдувус, ол дээш четтирдивис. Ам бир берге айтырыывыс оруктар-ла болгай. Найысылал-биле аразы талыгыр, оон ыңай кожуун төвү Хандагайты аразында Тээли арт-сынын кышкы үеде эртери айыылдыг. Бо оруктарны кылып бээрин улуу-биле дилеп тур бис – диди.  
– Ийе, Силерниң ол айты­рыы­ңар шын-дыр. Кызыл-биле аргыжарда дээш Чеди-Хөл таварып чоруур орукту кылыр дугайында чугаалажып тур бис. Кайы-даа талаже оруктарны кылыры-биле ажылды чорударын кызыдып көрейн, чонум – дээш, оруктар дуга­йында тайылбырны берди.
Маңаа чүгле чаа-сууржулар эвес, кожазында Дус-Дагның, Ак-Чырааның чурттакчылары база келген. Ол ышкаш Дус-Даг школазының өөредилге талазы-биле оралакчызы Саяна Ша­рый-оол башкы кижи болгаш, школачылар үргүлчү Тээли арт-сынында хөртүк харлыг орукту эртип, кожуун чергелиг олимпиа­даларга киржип турарын сагыш човап чугаалады. Оода кыштың үш айында Россия, Моол аразында кызыгаарны таварыыр оруктап аргыжарын дилээн. «Бо айтырыгны чүгле силер шыдаар силер, Шолбан Валерьевич, бис силерге бүзүрээр бис» — деп шын сеткилинден чугаалады. Оон ыңай «Торгалыг» унитарлыг бүдүрүлгениң даргазы Сергей Куулар көдээ ажыл-агыйга хамаа­рыштыр сарлык малды өстүрер дугайында дилегни кылган. А Сарыг-Хөл сумузунуң чагырга даргазы Шончалай Базыр-оол «Чалааты» бригадазынга трактор-биле дузалаанын онзалааш, демниг ажылдаарын күзээн.
Ол ышкаш чаа Культура бажыңынга найысылалдан келген дарга-бошкалар хол куруг келбээн. Тываның Чазааның өмүнээзинден телевизорну белекке берди. Культура бажыңы дээр­ге чоннуң одаа болур, телевизорну үнген-кирген чон көрүп турар кылдыр көскү черге азып алырын дарга сүмеледи. Кончуг шынын чугаалаан. Шынап-ла, чамдык дарга-бошкалар боттарының өрээлдерин тоолда дег каастап алган, чымчак сандайларда чайганып олургулаар­лар. Дарга ынчангаш ону база элдээрти сагындырып кагды ышкаш. Ынчап кээрге Тываның Баштыңы далаштыг-даа чоруп турар болза, көдээ чоннуң айтырыгларын кончуг кичээнгейлиг дыңнааш, тодазы-биле харыылап берип турган. 
Чоннуң айтырыгларының  соонда Чазак Даргазы кызыгаар шериглерин манадып каанын база Торгалыг заставазынга оларның-биле ужуражыр дээр­зин дыңнаткан. Ооң соонда чон-биле ажык чугааны Чазакта оралакчы дарга Байбек Монгуш уламчылаан. Бо даргага база чурттакчылар элээн айтырыг­ларны салгылаан. Кыштаг­ларже оруктар, көдээ суурларга эм­чи­лер чугула херек дээш база Дус-Даг бүдүрүлгезиниң дуга­йында дүвүрелдиг айтырыгларны тургускан. Кыштагларже оруктарның байдалын, көдээге эмчи дузазының талазы-биле хемчегни дарый алырын база суурнуң чоогунда Дус-Даг бүдүрүлгези удавас катап тургустунуп кээр деп аазаашкынны кылган. 
Ооң соонда база байыр че­дирииш­киннери уламчылаан. ТР-ниң культура сайыды Алдар Тамдын дараазында чылыг сөстерни чугаа­лады:
–  Бистиң республикада 5 чаа клубту туткан, 7 көдээ клубтарга капиталдыг септелгени кылган. Ниитизи-биле 12 клубта улуг ажылды кылып турар, декабрь айда доозуптар. Чаа клубтарның баштайгызы бо суур­да шупту ажылды кылып доос­кан болгаш, ажыдыышкынын эрттирип турары бо — деп тайыл­бырлаан. Улаштыр Культура бажыңының тудуун  шалыпкын кылган «Энесай» кызыгаарлыг тудуг организациязының удуртукчулары Херел Дамба биле Айлана Комбуй-оолга хүндүлел бижиктерни тывыскан. База ол ышкаш тус черниң аныяк тудугжузу Чингис Бүдегечиге өөрүп четтириишкинниң бижиин берген. Өске-даа тудугжуларны база мактап чугаалаан. Бо-ла чылыг сөстерге улай Өвүр кожууннуң чагыргазы тудуг ажылынга идепкейлиг киришкеннерни чоргаарал-биле адап, шаңнаан. 
А кидис өгге оралакчы дарга Байбек Монгуш баштаан ТР-ниң көдээ ажыл-агый сайыды Эртине Данзы-Белек, база Аът федерациязының даргазы Таймир Сарыглар чылгычылар-биле ужурашкан. Бо суурда чылгы малга ынак оолдар бар. Көндей ховузунга аът чарыжын удаа-дараа эрттирер чаңчылдыглар. Ужуражылгада тыва аъттарны өстүрериниң дугайында чугаа колдаан. Ол аразында чаа Культура бажыңынга солун концерт уламчылап турган. Тываның Нацио­нал театрының болгаш «Саяннар» бөлүүнүң артистери ыры-шоорун, чараш самнарын көргүстү. Оларны улуг-бичии чон диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле уткуп, улуг сонуургал-биле көргеннер.
Чаа-Суур сумузунуң дуга­йын­да чу­гаамны доозуп тура, культура ады­рынга бараан болган ажылдакчыларны онзалап демдеглээйн. Олар дээрге композитор Делгер-оол Тюлюш, ыраажылар Зоя Кыргыс, Сергей Чымбалак, Шолбан Дос­пан дээш оон-даа өскелер-дир. Шынап-ла, эрги клуб 1954-1955 чылдарда туттунган. Оон бээр 60 ажыг чылдар эрткен. Эрги оран саваның дээвии­ри бус­тур четкен, аңаа олурарга, айыыл­дыы кончуг. Ынчаарга амгы бо чаа Культура бажыңы чаа-суур­жуларга езулуг улуг белек болур деп бодаар мен. Оон ыңай онзалап демдеглээри болза, мындыг улуг ажылды организас­таан Тываның культура яамызының ажылдакчыларынга, Өвүр кожууннуң удуртукчуларынга, депутаттарынга, өөредилге, культура эргелелдеринге болгаш Хандагайтының Ирбен-оол Тюлюш аттыг уран чүүл школазының коллективинге база кожазында суму чагыргаларынга болгаш оон-даа өскелерге үлүг-хуузун кииргени дээш чаа-сууржулар  өөрүп четтирип турарлар. Оон ыңай амгы үеде клубтуң директору Марта Куулар, уран чүүл удуртукчулары Урана Дамдын, Шеңне Тумат олар ажылдап турар. Чаа, чырык, делгем Культура бажыңынга концерттер, шиилер, солун хемчеглер удаа-дараа болуп, суур улам сайзыраар боор дээрзинге бүзүреп каалы, номчукчу. 
Ася Түлүш.
Алдынмаа Тюлюштуң тырттырган чуруу:
Чаа Культура бажыңының ажыдыышкыны.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.