1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАГЫГ СӨСТЕРНИҢ САЛДАРЫ

Бөгүнгү “Шынның” үндүрүлгезиниң аалчызы Күш-ажылдың хоочуну, Тыва Республиканың “Шылгараңгай күш-ажыл дээш” медальдың эдилекчизи, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, “Авыда Бурганның оттуушкуну” деп ачы-буян фондузунуң тургузукчузу, Чаа-Хөл кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы Валерий Ховалыг­ович КАРА-ООЛ.
 
КИИРИЛДЕ ЭГЕ СӨС
Валерий Ховалыгович Кара-оолдуң дугайында респуб­ли­каның “Сылдысчыгаш” уруг­лар солунунга ажылдап турар чыл­дарымда  билир апарган мен. Ынчан редакцияның чогаадыкчы ажылдакчылары кожуун төп­теринде, сумуларда школаларже доктаамал сургакчылаар бис. Школаларның директорлары, башкылар-биле ажык чугааларны кылып чорудар чаңчылывыс турган. Олар биске школаларының дуга­йын­да күзелдии-биле чугаалап бээр турганнар. Школазының хөг­жүлдезинге, ооң ажыл чору­дулгазынга балалбас исти арттырып, кызымаккай ажылдап чорааннарны олар улуг чоргаарал-биле катап-катап чугаалаарлар. Чогум-на ындыг чугаалардан Ва­лерий Ховалыг­ович Кара-оол деп атты бо-ла дыңнап, ооң кы­лып келген ажыл-ижин, аңаа бедик  харыы­салгалыын, удуртуп турган коллективи-биле бир демниин билип алган мен. 
Бир-ле дугаарында Валерий Ховалыгович Кара-оолдуң дугайында хөйнү билип алган школам – Чаа-Хөл  кожууннуң Булуң-Терек ортумак школазы. Ол бо школага күш-ажылчы базымын эгелээн.  Чоорту элээн чылдар эрткенде бо школаның директору апарган. Чогум-на бо школаны удуртуп-баштап ту­рар чылдарында, ооң мате­риал-техниктиг баазазын бы­жыг­лаан болгаш школаның чаа бажыңын туттурган. Амгы үе­де өөреникчилер ол ийи каът шко­лада өөренип турарлар. Маңаа демдеглексээр чүүлүм: бо школаның өөреникчилери уругларның “Сылдысчыгаш” солунун чагыдып алыр талазы-биле чүгле кожуунунда эвес, а республикада чылдың-на мурнуку одуругда чоруп турары. Ол дээрге ында ажылдап турар, школада өөреникчилер ортузунда “Уран сөс” чогаал бөлгүмнүң удуртукчузу, орус дыл башкызы Нина Түлүшовна Эртинениң чогаадыкчы чүткүлдүг болгаш сонуургалдыг ажылының ачызы-дыр. А өөреникчилерниң уран чогаалга сонуургалы, эки эртем-билигни шиңгээдип алзын дээш, мындыг школаны туттуруп берген кижилерниң буянныг сагыш салыышкынының түңнели-дир.
Валерий Ховалыговичиниң дугайында эвээш эвес чүүл­дерни билип алган школаларымга Улуг-Хем кожууннуң Чаа­ты, Каа-Хем кожууннуң Суг-Бажы, Бүрен-Аксы, Бүрен-Хем ортумак школалары хамааржыр. Бо школаларның удуртулгалары, башкылары Валерий Ховалыговичиниң кылып турган ажыл-чорудулгазын аажок үнелеп, бо-ла сактып чугаалаарлар. Оларның аразындан Суг-Бажы ортумак школаның материал-техниктиг баазазын быжыглаанын болгаш ийи каът школаны туттурганын ук школаның коллективи улуг чоргаарал-биле демдеглээр чорду. Ол дээрге “Эки кылган ажыл, элеп читпес алдар” деп үлегер домактың бадыткалы-дыр.
Сөөлгү чылдарда Валерий Хо­валыгович уран чогаалче сундугуп, чогаадыкчы ажыл-ишче шымнып кирген. Ол “Алдар-ады мөңге читпес” (2010 ч.), “Төөгүге арткан силер” (2011 ч.), “Ыдык күштүг Будда Бурган” (2013 ч.),­ “Эчис күзел – чаарттынган­ Тыва” (2014 ч.), “Эр адын ба­дыт­каан” (2015 ч.), “Тыва чон төөгүнүң көрүнчүүнде” (2017 ч.) деп номнарны бижип, чырыкче үндүрген. 
Ыдык Тывавыстың оглу, бо­дунуң хып дээн чалыы чылдарында башкылап, школа директорлап, өөредилге эргелекчилеп, көдээ Советтер даргалап, пенсияже үнгеш, чогаал ажылынче сундугуп, солун номнарны номчукчуларга сөңнеп бижээн­ кижи — Валерий Ховалыг­ович Кара-оол. Хүндүткелдиг хоочунну тыва чонувустуң өгбе солуну “Шынның” номчукчуларынга чоок таныштырар сорулга-биле редакцияже чалаан мен. Аравыс­ка болган ажык чугааны мооң адаанда чырыттывыс.  
 
— Хүндүлүг Валерий Ховалыгович, ада-иеңерни таныштырып көөр силер бе?
— Ийе, кандыг-даа кижи ада-иелиг. Олар кижиниң чоргааралы. Мээң ада-ием бөдүүн арат кижилер. Олар  мал соон­дан халбактанып, мал, чер ажыл-агыйы кылып, Улуг-Хем кожууннуң “Тиилелге” көдээ мал ажы­лының каттыжыышкынының хөгжүлдезинге боттарының, биче-даа бол, үлүг-хуузун кииргеннер. Ачамны Ховалыг Канданович Кара-оол, а авамны Көкпеш Сыгыртааевна Кыргыс дээр. Олар эрги Чаа-Хөлдүң одар-белчиирлиг девискээринге малын малдап, амыдырап, чурттап чорааннар. Кайызы-даа анаа олурбас, бир-ле чүвени кылган турар улус. Оларның ажыл-ижи анаа хилис барбаан. Ачам “Тыва АССР-ниң алдарлыг малчыны” деп атка төлептиг болган. Кижи адазынга чоргаарланып, ону аажок дөзексээр боор. Ынчангаш тыва чонда “Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас”, “Ада көрбээнин оглу көөр” деп үлегер домактар бары анаа эвес-тир ийин, але.
— А силер амыдырал-чурт­талгаңарда ол үлегер домактарга даянып чоруур силер бе, Валерий Ховалыгович!
— Ийе, амыдыралымга эне­релдиг ада-иемниң чагыг сөс­тери меңээ улуг деткимчени бе­рип чоруур. Ылаңгыя ынак ачамның сөглеп чораан чагыг-сөс­терин бо-ла сактып, амыды­ралымда ажыг­лап чор мен. Ача­майның көрбээн чүүлдерин көрүп чор мен, кылбаан­ ажылда­рын кылып чор мен. Ачам бодунуң үезиниң Маадыры, а мен бодум чылдарымның төлү-дүр мен ийин.
— Тодаргайлаарга...
— Тодаргайлаарга... Ачам школага өөренип чорбаан. Мен Чаа-Хөл школазын 1958 чылда дооскаш, улаштыр Булуң-Терек школазынга күш-ажылчы намдарымны эгеледим. Дараазында чылын Красноярскиниң башкы институдунуң биология-география салбырынче дужаап кирип алдым. Ону 1963 чылда доостум. Оон Каа-Хем районнуң Бүрен-Аксы, Суг-Бажы, Бүрен-Хем, Чаа-Хөл районнуң Булуң-Терек, Улуг-Хем районнуң Чааты школаларынга башкылап, директорлап, өөредилге эргелекчилеп ажылдадым. Ол үеде ажылдакчы кижи үргүлчү билиин бедидер ужурлуг. Ынчангаш 1971 чылда Кызыл хоорайның совет-партия школазын бот-өөредилге-биле доозуп алдым. Ооң соонда он ажыг чылдар дургузунда Черби, Элегес, Суг-Бажы суурларга, Кызыл, Таңды, Каа-Хем районнарга көдээ Советтер даргалап ажылдадым. Пенсияже үнгеш, чогаал ажылынче шымнып кирдим. Бо-ла бүгү эрткен амыдыралымда кылып келген ажылдарымны ачам кылып чорбаан-на болгай. А ол оглу мени үргүлчү чагып, мени эргээ өөретпейн, бергээ өөредип чораан болдур ийин. Авам ачамны кезээде деткип келгени-биле, олар уруглары дээш үргүлчү сагыш салып чорааннар.
— Ада-иеңерниң ындыг сагыш-човаашкыны силерге ызыгуур дамчып...
— Шынап-ла, мурнай баскан исти соңнайгызы базар деп ты­ва өгбелер дорт-ла чугаалаан. Билип кээр үемден эгелээш ачам­ның өг-бүлезинге, ажыл-иш­ке, амыдыралга, ажы-төлге хамаарылгазын дыка эки көрүп келген мен. Ол-ла бүгү көргеним мээң амыдыралымга улуг сүме­лекчим, айтыкчым болуп чоруур дийин. Оолдарым авазы, амгы үеде Тыва Республиканың улус өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, күш-ажылдың хоочуну Анай Балчыровна-биле  Каа-Хем районнуң Бүрен-Хем ортумак школазынга ажылдап тургаш таныжып алган мен. Ынчан ол, Улуг-Хем районнуң Арыг-Бажы школазының эге класс башкызы тургаш, ажылдап келген. Үр болбаанда, мурнувуста улуг харыысалганы билип, Тывавыска бир чаа өг-бүлени немедивис. Кады аас-кежиктиг чурттап, ыдык чоргааралывыс ожуктуң үш дажы дег окпан-чикпен үш оол­­дарлыг болдувус. Оларны чажындан эгелээш, ада-иемниң уруг-дарыын­ кижизидип чорааны дег, өөредилгеге, ажыл-ишке, амы­дыралга, шыңгыы сагылга чу­румнуг чорукка кижизидип кел­­дивис. Оолдарым авазы мени кезээде деткип чоруур болдур эвеспе.
Тыва кижиде амыдыралда бижиттинмээн хоойлу бар боор чүве-дир. Ажы-төлүнге ынак ада-ие, дириг чорааш, олар чежемейниң-даа назы-хары дөгүп, аңгы өг-бүлелиг чурттап чорза-даа, кезээде сагыш-сеткили оларда чоруур-дур ийин. Ада-иеге олар биеэги-ле чаштар хевээр. Ававыс Анай Балчыровна-биле оолдарывыс дээш дыка сагыш-човаар бис. Ылаңгыя оолдарывыстың ыдыктыг шериг хүлээлгезин эрттирип турган чылдары бис­ке дыка-ла дүвүренчиг турган ийин. Оолдарым Леонид биле Юрий Новосибирск хоорайның шериг-политиктиг дээди училищезин доос­каш, шериг албанын эрттирип чоруттулар. Оларның соондан оглум Шолбан 10 класс дооскаш, Уралдың күрүне университединге өөренип турда, 3 дугаар курс­ка шеригже кыйгырты берген. Шолбанның турган шериг кезээ акыларының шериг кезектери-биле бир дөмей Афганистанның кызыгаарынга хамааржып турган. Ынчангаш ол чылдарда Леонид — Моол Арат Республикага, Юрий — Узбек ССР-ге, а Шолбан —  Коми АССР-ге ыдыктыг шериг хүлээлгелерин эрттирип турганнары ол. Ынчан Совет Эвилели Афганис­танга болуп турган дайынга ше­риг талазы-биле улуг деткимчени көргүзүп, аныяк оолдар, кыстарны шыңгыы белеткээш, ол дайынче чорудуп турган бол­гай. Аңаа сагыш човааш,­ бистер ССРЭ-ниң чепсектиг Күш­териниң яамызынче оолдарывысты чаңгыс черге турар талазы-биле дилегни-даа бижип турдувус.  Юрийниң Узбек ССР-ге шериг херээ эрттирип, Афганистанче чорудары-биле белеткеп турган кезээнге чедип, ооң чоогунга Ташкент хоорайга элээн үеде чурттап-даа турдувус. Кажан оолдарывыс, баштай Юрий, оон Леонид Афганистанче чорупканда, ада-ие, бистер, чүнү бодавайн чораан дээр силер. Бистиң сагыш-сеткиливистиң бодалдары чүгле оолдарывыс­та болуп, ол чылдарны кончуг дү­вүрээзинниг байдалдарга чурттап эрттирдивис.
А кажан кижиниң төлү эң-не улуг харыысалганы чүктеп, чуртун, чонун, күрүнезин удуртуп-баштаар бедик албан дужаалга томуйлаткаш, ажылдай бээрге, ада-ие бистиң сагыш-сеткиливис черле анаа дыштыг турбас болдур ийин. Тыва Чазактың Баштыңы–Даргазы, оглувус Шолбан Валерьевич Кара-оолдуң чедиишкинниг кылган ажылдарынга чон-биле кады өөрүп, чедир кылдынмайн турар ажылдарынга хөй-ниити-биле кады дүвүреп, сагыш-човап олурар-дыр бис.
— Валерий Ховалыгович, чоргааралыңар, өөрүшкүңер оолдарыңар дугайында ада кижиниң сагыш-сеткилинде кандыг бодалдар барын “Шынның” номчукчуларынга чугаалап берип көөр силер бе? 
— Шынап-ла, үш оолдарым Леонид, Юрий болгаш Шолбан – меңээ эң-не чоок, эргим, тыным-биле тудуш төлдерим болдур эвеспе. Олар өөмнүң улуг одааның үш дажы-дыр, ачазының ханы быжыг, идегелдиг чөленгииштери-дир. А авазы Анай Балчыровнага олар аткан даңның баштайгы чылыг херелдери, чаашкын соонда челээш-биле өңнешкен чараш чечектери-дир... “Кижи төлү дээр”. Оолдарывыстың төрээн Тывазы дээш могаг-шылаг чок ажылдап чоруурунга аажок өөрүп, оларга чоргаарланыр-дыр бис. Оларны бис чону-биле кандыг-даа бергелерге торулбайн, тура дүшпейн, салган сорулгазын быжыг тура-сорук-биле чедип  алырын чагып, сургап кижизидип чоруур бис. Оолдарым-биле ачамның чагып, сургап чораан сөстерин ажыглап, чугаалажыр мен. Мээң оларга сөглээн, чугаалаан сөстерим оларның хей-аъдын чүглеп, тура-соруун хайныктырып, бир-ле хуулгаазын күштү немеп чоруур. Ада кижиниң сөглээн сөзүнүң алдындан үнелии ол. Мерген угаанныг өгбе тыва чонувустуң  “Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас” дээниниң ханы утказы ында. Ада кижи оглу дээр. Ынчангаш мээң сагыш-сеткилимде, бодалдарымда оолдарымның овур-хевири кезээ­де чуруттунуп, үргүлчү оларны бодап чоруур мен.
— Сөөлгү чылдарда элээн каш номнарны бижип, номчукчуларга сөңнээн болгай силер. Кажан чогаал ажылын сонуур­гап, бижип эгелээн силер, Валерий Ховалыгович?
— Ийе, ниитизи-биле беш номну бижип, чырыкче үндүрдүм. Ол номнарны бижип үндүрер сорулга шагда-ла турган, бичии-бичиилеп чыып, бижип турдум. Кижи күзелинге чедер дээш, тура дүшпейн туржур херек. Ол ачамның меңээ чугаалап чораан­ сөстери-дир. Ооң ачызында күзелимге четкеним ол.
Ачам демир-үжүк туткаш, саазынга бижип-даа чорбаан.­ Адамның кылбаан ажылын мээң кылып турарым бо. Чогаал­ ажылы-биле эң-не баштай холбажы берген үем – студент чыл­да­рым. Красноярск хоорайга өөренип тургаш, институттуң студентилериниң үндүрүп турары хана солуннуң бир бижикчизи болдум. Орус дылга бижиир, мээң бижээн чүүлүм хана солунга үнген. Оон өөрлерим мени ол хана солунда чоруп турар чогаал бөлгүмүнче баарын сүмелээн. Сонуургак болгаш, ооң ажылынга киржи берген мен. Хана солунга студент амыдырал, ниити чуртталга бажыңында студентилер аразында болуп турар спортчу, культурлуг хемчеглер дугайында кыска медээлерни бижип турдум. Оларның чамдыктары “Вечерний Красноярск”, “Студенческий городок” деп солуннарга-даа үнгүлээн. Чогаал ажылынче кирип эгелээнимниң биче кокпа оруу бо-дур ийин.
Амгы үеде чогаал ажылым ол номнар-биле кызыгаарлаттынмаан. Чүглүг куштуң бийирин туткаш, ам-даа бижиттинер сорулгалыг мен.
— Хүндүлүг Валерий Ховалыгович. Ажык чугаавыстың кол-ла угланыышкыны өг-бүле, ооң быжыг быразы, чөленгиижи ада кижиниң дугайында болду.  Чугаавысты түңнеп тура, бо талазы-биле чүнү чугаалап болур силер?
— Силер-биле чугаавыска анаа эвес бо-ла ачамның дуга­йында чугаалап келдим. Өг-бүле — ниитилелдиң көрүнчүү, а ада кижи — өг-бүлениң быжыг шивээ­зи, быразы болдур ийин. Ада-кижиниң ажы-төлүнге, ылаңгыя оолдарынга чагыг сүмелери, оларның келир үезинде амыдыралынга, бир эвес олар ук чагыг-сүмелерни тоомчага ап сагып чоруур болза, шын орукту шилип, амыдырап чурттаарынга улуг дузалыг болур. Ону бодумнуң амыдыралымда көрүп чор мен.
 Ынчалза-даа сөөлгү үеде ада кижиниң өг-бүлеге ролю кончуг кудулап турары хомуданчыг. Өг-бүлениң херээжен ээзи ажылдавышаан, өг-бүледе шупту ажылдарны кылып турда, ада кижи сагыш амыр анаа чоруур­га болур бе? Тыва эр кижиниң бедик тура-соруктуг сүлде-сүзүү канчап барганы ол, ынчаш? Бо дүвүренчиг байдалды кончуг улуг кичээнгейге ап, Тыва Чазак, Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазы чон ортузунда ада кижиниң алдар-адын бедидер сорулгалыг ажылдарны сөөлгү чылдарда идепкейлиг чорудуп турар. Ол ажылдарны улуг чугулага ап, аңаа ада кижи бүрүзү бот-сайгарылганы кылып, тура-соруу-биле киржири күзенчиг. Ол киржилге ыдык Тывавыстың төлү тыва аданың  алдар адын, сүлде-сүзүүн бедик тудуп, бурун өгбе адаларының изин чандыр баспайн чоруурунуң бадыткал демдээ болур.
— “Шынга” аалдап кээп, мээң айтырыгларым­га харыы­лап, ажык чугаалаш­ка­ны­ңар дээш, Силерге номчук­чуларывыстың мурнундан өөрүп четтиргенимни илереттим, хүндүлүг Валерий Ховалыгович.
Аалчы-биле Александр ШОЮН чугаалашкан.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.