1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАКТЫР БОО

Тываларның төөгүзүнде аң­ныыр ажыл-агыйы улуг черни ээлеп турар. Олар хөй кезиинде дуюглуг амытаннарны, адыг, бөрү, дилгини база койгуннарны аңнап чорааннар. ХIХ вектиң төнчүзүнде чактыр боолардан өске ча, согунну база ажыглап турган болза, ХХ вектиң эгезинде олар ажыглалдан үнген.
Тыва, бурят, моол аңчылар боо-чепсек кылдыр хөй нуруузунда чактыр бооларны ажыглап турган. Ол бооларның тургузуу бөдүүн. Чактыр боонуң мажызын базарга, чамык күш-биле оттук-дашты кызаш кылдыр соптарга, чаштанчы көстен боонуң унунда дары часты бээр, а частыышкынның күжүнден ок боонуң унундан күш-биле ужугуп үне бээр кылдыр таарыштырган. Чактыр боо­ну аксындан октаар.
Боонуң октарын тускай хептерге кудуп, шуткуп ап турган. Улуг дириг амытаннар аңнаарда, сүүр баштыг төгерик база шөйбексимээр, а дииң, куш аңнаарда, тараа октарны ажыглап турган. Коргулчун, дарыны колдуунда орус садыгжылардан садып алыр. Бир фунт (409,5 деңзи хемчээли) дарының өртээ 25 дииң, шуткумал коргулчуннуң 20 дииң турган. Чактыр бооларны бурят садыгжылардан 200-250 дииң-биле садып алыр. Ол үеде хола октуг боо­лар ховар турган, чактыр боолар безин ында-хаая кижилерге турган. Чамдыкта үш-дөрт аңчыга чаңгыс боо онаажып турган. Аңчы кижи херекселдерин: саадак, дары хемчээр чүүл, октар шыгжаар хавын бел курунга астып алыр чораан.
Музейниң шыгжамырында ХХ вектиң эгезинге хамааржыр 15 чактыр боону кадагалаан. Оларның аразында Тожу кожууннуң аңчызы Бараан Мачырның эдилеп чораан боо­зу база бар. Аңчының чугаазы-биле алырга, боону ачазы бурят садыгжылардан садып алган. Ук боону ол үеде музей фондузунуң эргелекчизи турган Т.М. Скакованың удуртулгазы-биле Тожу кожуунче сургакчылап чораан бөлүк 1958 чылда музейге эккеп дужааган.
Ук боону аксындан октаар, чамыктыг, оттук-даштан от бээр, тургузу шанчып алыр адыр буттуг. Боонуң уну, хараалдары бүрүнү-биле тудуш демир, ужазында хөм ленталар шарып каан. Боонуң аксы биле тонак чоруур кезээ алды кырлыг, ортузунда төгерик. Хыны биле тонаа ыяш. Боону астып алыр пөс баглыг (астып шарыыр кылдыр сөөлзүредир тыптып келген).  оттук-даш суп каан. Оттуктуң хөм хендиринде кызыл өңнүг пөс «сыртыкчыгаш» баглап каан. 
Боонуң ыяш ужазында кузумуур шыгжаар черлиг. Кузумуур дээрге боонуң хос унунда дарының чазылган кузумун, артынчыларын аштаар чүүл. Боонуң унунда шарып каан, уштарында ойбактарлыг ыяш догуурлар даштын кеш-биле ораагаш кыдыгларын хендирлер-биле даарап каан… шыны-биле чугаалаар болза, үр үениң иштинде ооң ужур-утказын билбейн, аңчылардан-даа айтырарывыска, харыы берип шыда­ваан. Ынчалза-даа Тожу аңчылары тайганың кадыг-дошкун байдалдарында артык чүүлдер албас чораан деп билир бис. Чүгле музейниң хоочун ажылдакчыларының ачызында догуурнуң ажыктыын билип алган бис.
В.К. Даржааның: «Тыва аңчылар – езулуг дайынчылар» деп саналы чөптүг. Олар боо-чепсектиң янзы-бүрү хевирлерин ажыглап билир, чажыртыныышкын (маскировка) болгаш истеп-тыварынга өөренген, кандыг-даа чер-девискээрге уг-шигни тып, кадыг-дошкун байдалдардан дириг үнүп кээр арга-мергежилдиг чорааннар.
Светлана Түлүш, 
Тываның национал музейиниң төөгү килдизиниң эртем ажылдакчызы.
 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.