1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОГААЛДАРЫ АМЫДЫРАЛДАН

Хөйге билдингир чогаалчы Василий Ууртакович ХОМУШКУ бистиң аравыска чораан болза 60 харлаар турган ийик. Ол Барыын-Хемчик кожууннуң Хөнделең суурга 1956 чылдың декабрь 4-те төрүттүнген. Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң филология факультедин 1980 чылда дооскан. Комсомолдуң дээди школазынга (1983 ч.) өөренип турган. 
Күш-ажылчы намдарын 1981 чылда «Хемчиктиң сылдызы» солунга эгелээн. Кожуун солунунга корреспондентилеп, килдис эргелекчилеп, сөөлүнде редакторлааш, 1995-96 чылдарда Тываның ном үндүрер чериниң директорунга, дараазында 1997-98 чылдарда «Шын» солуннуң кол редакторунга ажылдаан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң дөрткү чыыжының депутадынга, ТР-ниң Дээди Хуралының депутадынга (1990- 1995 чч.) соңгудуп турган. Россияның Журналистер эвилелиниң, Россияның болгаш Тываның Чогаалчылар
эвилелдериниң кежигүнү.
Чогаадыкчы ажылы 1978 чылда эгелээн. Бирги «Хөнделең» деп шүлүүн 1978 чылда «Тываның аныяктары» солунга парлаан. Авторнуң «Дун төл» (1989 ч.), «Мончарлыг кижи» (1996 ч.), «Черим арны» (2000 ч.)деп 3 ному чырыкче үнген. 1997 чылда «Сокровенная мечта» деп орус дылга ному И. Иргиттиң очулгазы-биле үнген.
Василий Хомушку амыдыралда болуушкуннарны, кижилерни кичээнгейлиг хайгаарап келгенинден шоодуглуг, каттырынчыг, баштак чогаалдарны бижээн. Ол чечен чугааларын чалгаа, «ийи арынныг», чашпаа, човаар сеткил чок кижилерни шоодуп, сойгалаар бодалдыг бижип турганын номчукчу эки билир.
Ооң чогаалдарында ниитилелдиң чидиг айтырыглары-биле сырый харылзаалыг ханы чажыт философчу үзел-бодалдар чаштып чыдар. В. Хомушкунуң чогаалдары чечен-мерген, сөскүр, бөдүүнү-биле бижиттингенинден номчукчунуң кичээнгейин дораан-на хаара туда бээр.
 
ЧАРАШ БООРГА
Шоодуг
Мактанып-даа канчаар, шынап-ла, чаражым дендии-ле деп билиңер. Таныырым оолдар мени «Тываның ховар кызы» дигилээринде хензиг-даа меге, хөөредиг чок. Сонуургак улус бо кижини хажыызындан эскерип, шинчилеп-ле турар чүве ыйнаан. Авам кадай ырда кирген чодураа дег кара карактарны, химия кылып, шүүт үндүрүп турбас дыдыраш башты, ус-шевер кижи чазап каан дег, шилгедек дурт-сынны меңээ шаңнаан. Бажым дүгүн айда чаңгыс катап дырап алырымга, меңээ четчир-дир ийин. Че харын, башты дыраар, дыраваска-даа, дөмей-ле дыка чараш кыс-ла болгай мен.
Чараш боорга, ал-ботка чоргааранчыг-ла болдур ийин. Ону кежиңерге шенеп көрүңер даан, чараш кыстар, ховар уруглар. Хөй хөлзээн кудумчуларга кылаштаарыңга, хертежиң дам баар – бир-ле лом сыырыпкан ышкаш көстүр сен. Хөй-ниити черинге дурт-сынымны тудуп билирим ол-дур. Эх, чүү деп чүү дээр боор, эрткен-дүшкен улус мени, онза чараш кысты, хөлчок магадап кайгаарлар. Ылаңгыя эр кижилерниң менден чугаа эрексээри аттыглар болбас ийикпе. Ховар кыс-биле ийи-бир сөс солчуп алыры оларның сеткилинге дыка-ла эки боор чүве ыйнаан. Чогум бодум ол-ла бүгүге таалап, амыраарым хөлчок ийин.
Амдыызында ашактаныр дугайында бодал мени улуг дыка хөлзетпейн чоруур. «Аныяк чараш назыныңны чаш уруг эмзирип, чөргектер чуп, түреп эрттиргеш чоор сен, эжим» — деп, школаны алдын медаль-биле дооскан эжим уруг меңээ сүмелээн чүве. Авам суг база ындыг хевирлиг чагыг берген. Угаанныг чоок эжиниң болгаш төрээннериниң чөптүг чагыг-сүмезин дыңнаар апаар. Чогум меңээ кады чурттаалы деп санал киирген улус шуут эңдерик-тир ийин, ону чажырбас мен. Артында-ла дөгерези меңээ ынак чордулар. Оларның аразында он беш харлыг думаа-халаң оолак-даа, ачамдан алды хар улуг акшый берген акый-даа бар чүве эвейикпе. Ынакшылга назы турбас, башта, диште барымдаа чок деп чүвези ол ыйнаан. А мен бо таварылгада чүнү канчаар ужурлуг мен? Оларның шуптузун ашак кылдыр ап аар эвес мен аан. Ада-иемге, угаанныг эжимге берген сөзүм база бар ышкажыгай. Че харын, мен ынакшааннарның кайы-бирээзинге барып алган дижик мен, а өскелери ийлеп, адааргап, өш-өжээн харап, канчап-даа болгай-ла. Бо шагның кончуун көрзүңерзе, чүү-даа бооп турар аан. Ажыы-биле чугаалаарга, аныяк чаш назынында ашаксырап чоорул, чоннуң оолдары төнген эвес. Чалыы үемни чараштыр, хөглүг, солун, хостуг чурттап эрттирер күзелдиг мен.
Мээң чараш-чаагайым дээш анаа-ла агаардан акшаны кым төлеп бээр боор. Амгы рынок үезинде халас чүве чогун билбес эвес силер. Ынчангаш кайы-бир улуг хоорайже өөренип кирерде эки боор дээш, стаж ажылдап алыры-биле бистиң бичии хоорайның чагырга черинге секретарь-машинакчылай берген мен. Акша-шалыңы-даа шору болчук. Даргам база кижээ доңгун, кадыг эвес кижи. Алыс боду ашаак апарган дарга-дыр ийин. Хуу чиик машиналыг-даа. Оозун үргүлчү ажылче мунуп эккеп, контора даштынга «кастап» аар. Даргамның чаңгыс бак чүвези – ийи-чаңгыс ижиптери. Ындыг үелерин ажыглап, даргамның машиназын дилээримге, черле чажам дээр эвес, кончуг-даа биче сеткилдиг, дузааргак кижи чүве.
Бир хүн эжим уруг-биле кады даргамның бажының аарыырын эмнеп бергеш, кожавыста кожуун төвүнче бараан-сараан сонуургаар дээш, үжелээ аъттаныпкан бис. Бак чаяанныг, кел чыда хөлгевис үрелген. Даргам «Нивазының» көскү-хөрээн кежээ ботка чушкааш, чадажып каан. Оон харын, экизи көрген, орай дүн дүшкенде, эртип чыткан бир дузааргак чолаачы машинавысты ажылдадып берген. Даартазында авам, ачам ажылдап, дуңмаларым школаже өөренип чоруй барганда, ажыл шагынга чедир арай элек боорга, бажыңга магнитофон дыңнап орган кижи болбас ийик мен бе. Хенертен ийи кадай кире халчып келдилер. Бирээзи даргамның кадайы-ла болчук. Чүнүң-даа ужурун билбейн, аңгадай берген турумда, даргамның өөнүң ишти, ызырар ыт дег, кырымче «ээрип» шурап келгеш, бажым дүгүн сирбектеп алды. Өскези ийи холумдан апкан.
– Уе, бажым! Бо канчап бардыңар! Салыңар! – деп алгырдым.
– Чоп аштып тур сен, яңган херээжен. Артында билбээчеңнеп де сен. Кончуг курттаан эшпи! Мээң ашаамның бажын төөредип, дуурайлап, хойгарып алгаш, чүнү ап тур сен сен, херээжен? – дээш, даргамның кадайы кускуннуу дег дыргактары-биле арнымны изиңнедир чара сога-ла берди. – Көөргеттинип кылаштаар арныңны үреп каар дээн мен, таптыг-дыр бе, херээжен. Кадайлыг ашактар хойгарып деп чүвени мооң-биле утпайн, сактып алыр сен.
Кылыктанган кыс адыглар дег, ийи кадай арын-шырайымны чүү-даа чок кылдыр үрегдээш, бажымны чулуп-чулуп, хыын хандыр теп, шашкылап алгаш, кижи аксынга эптежип кирбес сөстер-биле каргап, сөглеп алгаш, сагыш ханган чоруй бардылар.
Хайлыг-ла даргамны, хайлыг-ла машинаны, оон башка ындыг бак чүвеге каяа таваржыр ийик мен. Бодумнуң-даа кенен деп чүвемни аарай. Анаа-ла хей черге дүрзүнчүг шырайлыг, шак-ла ындыг кузум сагыштыг, чер албас кадайларга авамга аяар безин часкадып көрбээн ээлдек, хоюг, чараш арнымны кемдедип, чуртталгамның кезик-чамдыын ышкынып алганым ол-дур. Ооң соонда биеэги дег эрес, чоргаарым читкен, халбыйып-ла калган мен. Ажылым-даа кагдынган, студентилээр дугайы баштан үнген. Бажыңда муңчулуп орупкан мен. Эмчилерниң сүмелээни-биле Москвага барып, эмнедип алгаш, кылымал арынныг чанып кээринге хөңнүм чогу кончуг. Бажын ажыг акша база херек апаар-дыр. Багай кырган ада-ием ону кайыын тыварыл. Бодап-бодап келиримге, авам кадайның төрүп бергени аккыр хоюг чараш арын-шырайын дөмей-ле чоктай бээр мен .
Ам кээп бодап орарымга, эмин эрттир чараш боорга, эки-даа, багай-даа кижилерге кижиниң көскү, эскертингир боору-ла шын хевирлиг-дир эвеспе.
1991 чыл.
Василий ХОМУШКУ.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.