1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОНГА ЭПТИГ БОЛЗУН ДЭЭШ

Чазын тарып олурткан картофель, ногаавысты күскү үеде ажаап ап турар бис. Ооң соонда чамдыы­зын кыжын, чазын чиир дээш шыгжаар, артканын садып сайгарар. Чон чаңчыга берген.
Бо эрткен дыштаныр хүннер­де ырак-чоок кожууннардан келген малчыннар, арат ажыл-агыйлыглар, сайгарлыкчылар боттарының-на ажаап алган күскү дүжүдүн, эът чемин Кызыл хоорайга кээп делгеп саткан. Тожунуң балыктары, Мөген-Бүренниң ак сүттен кылган аъш-чеми, ногаа аймаа, тараа культуралары, малдың алгы-кежи дээш делгелгеде шупту бар. 
Бо чылын дүжүттүң эки болганын Кызыл хоорайдан фермер Александр Желтухин чугаалап турду. Ол чайгы, кышкы ийи теплицалыг. Ногаа аймааның барык шуптузун тарып турар, оон хамык дүжүдүн найысылалдың уруглар садтарынга, школаларынга керээ езугаар дужааптар. Арткан дүжүдүн дыштаныр хүннерде болуп турар ярмарка-делгелгелерге садып саарып алыр. Оон аңгыда амы-хууда ажыл-агыйларлыг болгаш кызымак өске-даа улустар ногаа аймаан хөйү-биле садып турган. Өртектери барык дөмей, картофельдиң 1 килде 20 рубль, морковь, согуна – 20-25 рубль, хой, инек эъттери 250-300 рубльдиң-даа бар. 
Олар боттарының ажыл-агы­йын чай-хос аразында таныштырып четтигип турарлар: 
Артыш Кунгаа, Тожу кожуун­дан: «Сыстыг-Хемден келдим. Ында балык ажыл-агыйын удуртуп турар мен. Бо делгелгеде 200 ажыг килограмм кадыргыны эккелгеш, 250 рубльге садыптывыс, дораан төне берди. Моон-даа соңгаар база мындыг делгелгелерге балыывысты садып чедип кээр бис. Балык ажыл-агыйының адрезин бе­зин азып четтикпедивис, садып алыкчылар дыка хөй болду».
Светлана Дамба, Бүрен-Хем суур: «Боттарывыс «Дамба» деп арат ажыл-агыйлыг бис. Чыл са­­нында ногаа аймаан та­рып олурт­каш, күскү дүжүдүн ажаап­ алгаш садар. Оон аңгыда инек­тиң аа сүдүнден ууракты кылып ап турар мен, ам мында улуска сонуургадыр дээш эккелдим. Шаанда бистиң ада-өгбелеривис бичии уругларынга ууракты кыжын чиртип чораан чүве, куруттан чымчак боор. Сүттү кадыргаш, мынчалдыр бо-ла кылыр кижи мен. А мындыг делгелгелер үргүлчү болуп турар болза эки деп бодаар мен».
Саара Иргит, «Заря» агрохолдингиниң садыгжызы; «Заря» компаниязының бо чылын Балгазынга тарып олурткаш, алган дүжүдүн садып тур мен. Дүжүт эки үнген, кызыл-тас 10 рубль 50 көпеек, арбай — 10, сула — 9 рубль 50 көпеек. Мындыг делгелгелерге үргүлчү садып турар, малдыг улус дыка алыр чорду». 
Начын Ховалыг, Чөөн-Хем­чик кожуундан: «Мээң ажыл-агы­йымны «Прогресс» КХН деп адаар. Эрткен чылын Баян-Тала чоогунда 400 гектар шөлге картофель тарып эгеледим. Оон эки дүжүттү алгаш, кожууннуң уруглар садтары, школаларга ду­жаарымга, орулгам эки болган. Картофель тарыырга, эки чүве-дир дээш, бо чылын база тарыдым, ам ол дүжүдүмнү садып келдим. Тарылга ажылынга хереглээр бир улуг, оон бичежек тракторларлыг мен. Бичии тракторну Черногорскиден садып алдым, оон картофель ажаарынга таарымчалыг кылдыр херекселдерин бодум чогаадып тургаш кылдым. Бодум инженер мергежилдиг мен. Ол трактор-биле картофельди ажаап алдым, оон башка ындыг улуг шөлде дүжүттү хол-биле ажаары берге». 
Сайыраана Дондуп, Сарыг-Септе аграрлыг техникумда мастер башкы: «Бистиң техникум боттары тускай шөлдүг, ында тараа культураларын тарып олурткаш, күскү дүжүдүн ажаап алгаш, садып саарып алыр. Студентилер чер ажылын­да дузалашпышаан, өөренип турарлар. Мында сула, кызыл-тас, ораап каан (пресс) сигенни садып келдивис. Моон соңгаар база делгелгелерге киржир бис».
Людмила Сарыглар, Бай-Тайга кожуундан: «Кара-Хөлде муң баш мал кадарып чоруур мен. Малымның сүдүнден ааржы, курут, шиме арагазы, үүргенелиг кадык, кулча, саржаг, тыквадан суксун дээш аъш-чемни садып саарып келдим. Бо делгелгеде бир дугаар келдим, ам база келир мен, дыка эки чүве-дир, улус сонуургааш, садып ап турлар». 
Олег Чамбаа, Улуг-Хемниң Хайыракан суурдан; «Хайыракан чоогунда дачамда ногааны тарып алгаш, ооң дүжүдүн савалап турар бис. Чылдың-на кожуунга-даа, республикага-даа делгелге болурга, дүжүдүмнү садар чаңчылдыг мен. Оон ыңай өрээл чечектерин база өстүргеш, садар-дыр бис, чижээ, эустома (ирландская роза) деп чечек дээш оон-даа өскези база бар. Мөөгүнү, кат-чимисти чыггаш, савалап алган бис». 
Мерген Хертек, Кызыл хоорайдан садып алыкчы: «Мындыг делгелгени эрттирип турары эки-дир. Арай-ла эпчок девискээр­де, Арат шөлүнде аан. Оода-ла хоорай кыдыынга эрттирген болза, дуу Азия рыногу, оон көдээ ажыл-агый базарынга-даа таарымчалыг болур».
Шынап-ла, садып алыкчының эскерии чөптүг. Кызаа шөлге эътти бичеледир кезип, үүрмек­тээринге эпчок, а садып алыкчылар иткилежип, мурнун былаажып, манаар ужурга таваржып турган. Мындыг байдалды харыы­салгалыг ажылдакчылар эде-хере көөр болза эки. Делгелгени сонуургаан, херек барааннарын садып ап турар улус хөй болду.
Ортумак тускай өөредилге черлери­ниң киржип келгенин демдеглээри чугула. Балгазында аграрлыг техникумнуң башкылары Белекмаа Чамзырын, Оксана Ондар, Айлана Чалзып олар студентилери-биле кады ногаадан дузап кылган  чемнерни шилдерде савалап алган, оон эъттен болбаазыраткан аъш-чемин садып турдулар. 
Ажылы шуудай берген ажыл-агыйлар боттарының барааннарын делгелге болурга-ла үргүлчү садып турар, эъттен болбаазыраткан чемнерлиг Сукпактан «Феникс», Кызылдан Нанеташвили база «Сизим» көдээ бүдүрүлгелерниң садыгжылары кат-чимистен кыл­ган варенье, мөөгү, дузаан огу­рецтерин, «Далай» балык за­воду, Кур-Черден «Саян-Даа», Мөңгүн-Тайгадан «Малчын», «Ак чем» бүдүрүлгелери, Чаа-Хөл, Улуг-Хемниң, Кызыл хоорайның сайгарлыкчылары күскү «сөңүн» эккеп делгээннер.  
Ася Тюлюш.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.