1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОННУҢ АМЫДЫРАЛЫНГА ЧООК

Ниитилел амыдыралынга хөй-ниити организация­лары дыка улуг салдарлыг. Оларның аразындан херээженнер чөвүлелдери шаандан бээр эң дээштиг, амыдыралга кончуг идиг­лиг, дузалыг, сүмелиг, чонга чоок улуг күш болуп келген. Амгы бо информас­тыг технологиялар бедик сайзыраан үеде ажылдың хевирлери биеэги турганындан бичии өскерилзе-даа, угланыышкыннары, сорулгалары хевээр арткан: ол дээрге чоннуң амыдырал деңнелин бедидери, кижилерниң угаан-бодал сайзыралын улгаттырары.
Россияның Иелер хүнүнге уткуштур "Шынның" аалчылары болуп ноябрь 21-де Тыва Республиканың Херээженнер эвилелиниң даргазы Людмила Кимовна Салчак, бюро кежигүннери: Эвилелдиң харыысалгалыг секретары Ольга Дондуй, Валентина Нурзат, Эвилелдиң социологу Марта Иргит, №10 школада башкы Лариса Ашак-оол, Кызыл кожууннуң херээженнер чөвүлелиниң дар­газының оралакчызы, Каа-Хем суурнуң Төлээлекчилер хуралының депутады Галина Ликчар келгеннер. Олар­ның-биле хостуг чугаалажып, херээжен чоннуң хөй-ниити организациязы чогум черле чүнү кылып турарын сонуургаан бис. 
Мурнуку чылдарда, ылаңгыя совет үелерде херээженнер чөвүлелдериниң тургузуп турганы агитквартиралар чон ортузунга дыка улуг рольдуг болуп турганын утпаан бис. Ынчан олар чырыдыышкын ажылынче, чонну культура-массалыг ажылдарже хаара тударынга канчаар-даа аажок улуг салдарлыг турган. Амгы үеде агитквартиралар ажы­лын чаазы-биле катап диргизер сорулга салдынган. 
Ам үе-шагның байдалы-биле херээженнер чөвүлелдери ажыл чок чорук, арагалаашкын-биле демиселди күштелдирер угланыышкынче колдады кирген. Бо ажылды шапкынчыдарынга чүгле херээженнер чөвүлелдери шимченир эвес, а өске-даа хөй-ниити организацияларының талазындан деткимче, демнежилге чугула херек. Чүге дээрге өг-бүле, ажы-төл кижизидилгези – бүгү-ниитиниң херээ, ол социал политика-дыр, ниитилел амыдыралы-дыр, амгы-даа, ке­лир-даа үениң эки-чаагай магадылалдыг болуру-дур.
Тываның Херээженнер эвилели ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамызы, Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң агентилели, юристер ассоциа­циязы (оралакчызы О.В. Россова), психологтар ассоциациязы (дар­газы С.Б. Ооржак) болгаш өске-даа хөй-ниити организация­лары-биле демнежип ажылдап турар. Кожууннарда, суурларда херээженнер чөвүлелдери база-ла хөй-ниитиниң күжүнге даянып, дыка идепкейлиг ажылдап турарын демдеглевес аргажок. Тус черлерде эрге-чагырга органнары, адалар чөвүлелдери, депутаттар оларга деткимчени берип турар. Ылаңгыя орулгазы чегей, арай-ла чогумчалыг эвес, арага-дарыже туралыг, ажы-төлүн херекке албас өг-бүлелер шупту даңзыже кирген, оларның социал паспорттары тургустунган. Ынчангаш ындыг кижилер-биле тус-тузунда кижизидилге ажылы чоруттунуп турар деп болур. Ынчалза-даа… Улуг-ла кижилерни эде кижизидер, оларга хүннүң-даңның «нянька» болур харык-даа, үе-даа кайдал. Шак мындыг хөй-ниити ажылы сөс кырында белен, а херек кырында эң берге, амыр эвес үүле-херек болур чүве-дир ийин.
Бо талазы-биле Кызыл хоо­райның дачаларында аңгы-аңгы кожууннардан көжүп келген чамдык кижилер улуг айтырыгны, берге байдалды тургузуп турарлар. Ажыл-агыйы-даа чок, ол хиреде арагалаар акшаны тып алырлар, ажы-төлүн ээн каггылапкаш, хоорай кезип чоргулаар. Бо улус-биле тус-тус ажылдаары дыка берге. Ынчалза-даа удаа-дараа рейдилерни кылып, оларның чурттап олурар байдалын хайгаарап көрүп, амгы үениң модада сөзү-биле мониторинг чоруттунуп турар.
Херээженнер эвилелиниң ажыл-чорудулгазын тодаргайы-биле Кызыл кожууннуң херээженнер чөвүлелиниң (женсовет) чорудуп турар чамдык ажылдарындан чаңгыс-ла чижекке көрүп көрээлиңер. Ол дугайында ында херээженнер чөвүлелиниң даргазының оралакчызы, Каа-Хем суурнуң Төлээлекчилер хуралының депутады Галина Михайловна Ликчар чугаалап берди. Оларның эгелээшкини-биле Херээженнер эвилели эрткен чылын огород тарыырының мастер-клазын кызыгаар кожуун Эрзинге барып эрттирген.
Эрткен чылдың июнь 1-де, Уруглар камгалалының бүгү-делегей хүнүнде «Эки-тураның дузалакчылары – уругларга» деп бүгү-россияның V дугаар акциязы чарлаттынган. Аңаа дүүштүр ада-иезиниң хайгааралы чок арткан болгаш амыдыралы берге байдалда келген бичии уругларга улуг дуза, деткимче ажылы эгелээн. Ногаа өстүрериниң мастерлери кара-хаакчылар кожууннуң үш сумузундан тос өг-бүлеге ажык хөрзүнге ногаа өзүмнерин олуртурунга мас­тер-классты эрттирер дээн. Ол акцияның  идепкейжилери – Кы­зыл кожууннуң херээ­женнер чөвүлелиниң даргазы Татьяна Андреевна Сандакова, оралак­чызы Ираида Байкараевна Сал­чак, Кара-Хаак сумузунуң херээженнер чөвүлелиниң даргазы Салбак Мунзуковна, Кара-Хаактың суму чагырыкчызының оралакчызы Чечек Дарган, ногаа бригадири Фаина Бардын­ова, ногаажы Светлана Чоо­ду, Эрзинниң херээженнер чөвүлелиниң даргазы Нина Уржук Эвилелдиң харыысалгалыг секретары Ольга Торе-Бадыевна Дондуйнуң башталгазы-биле хамык ногааларын чүдүрүп алгаш, 9 шакта Эрзин кайы сен дээш хапкан. А эртенгиниң 6 шакта Кара-Хаак талазының ногаажылары, дарга кыстары хемни резин хемеге кежип келген болдур ийин. 
Хол-биле тудуп кылыр ажыл боду кылдына бербес, херек кырында шак мындыг боор чүве-дир.  Карак-биле тодаргай көре бээрге, чаңгыс мастер-классты безин организастаары кайы хире амыр эвес-тир? Херээженнер чөвүлелдери та чеже мындыг мастер-класс эрттирип турар чүве – адап-санаар болза, шуут төнмес. Че, оон аңгыда янзы-бүрү бөлгүмнер, мөөрейлер, делгелгелер… Алгы-кеш эттээриниң, идик-хеп даараарының, ногаа-чимис дузап белеткээриниң мастер-класстары бажын ажыг. Көдээ черлерде чон дузалал ажыл-агыйының дузазы-биле тодуг-догаа амыдырап-чурттап олурар. Галина Михайловна «Довурактан тодар, малгаштан байыыр» деп тыва чоннуң үлегер домаан-даа сактып чугаалады. Шынап-ла ындыг, чон өттүр сөглээр болгай.
Херээжен чоннуң шак мындыг активчилери чонунуң амыдыралын өрү тыртар ажыл-херекке үнелеп четпес улуг үлүүн киирип чоруурлар. Херээженнер ажылы хөй-ниити үндезинде. Эвилелдиң даргазы Людмила Кимовна боду федералдыг улуг албан чериниң даргазы – ол Россияның херег­лекчилер хайгааралының Тывада удуртукчузу. Мындыг ийи улуг харыы­салгалыг ажылды дакпырлаары амыр эвес. Өске-даа активчилер база ындыг болдур ийин, оларның боттарының амыдыралы, ажы-төлү, ажыл-агыйы бар болгай. Олар шупту – үлегер-чижектиг иелер, чоннуң төлептиг төлээлери, амыдыралчы активчи туруштуг кижилер. Эр хейлер-дир силер, эргим кыстар, хүндүлүг кадыннар деп мактавас аргажок. Ынчангаш Бүгү-россияның Иелер хүнү-биле силер бүгүдеге изиг байыр! 
Надежда Эргеп.
Чурукта: Тываның Херээженнер эвилелиниң кежигүннери Кызылда өскүс уруглар бажыңының
кижизидикчи башкыларының эрттирген "Хылбык доюнга" киришкеш, 3 харлаан бичии
Аэлитага тыва национал идик-хепти болгаш мөңгүн сыргаларны белекке сөңнээн.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.