1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОРГААР, ЧАРАШ ТЫВА ХЕВИМ

Шагааның бүдүү айында Кызылга тыва национал идик-хептиң делгелге-ярмарказын эрттирери чаңчыл апарган. Январь 25-26 хүннеринде Улусчу чогаадылга бажыңынга “Салгал дамчаан уран хевим” деп делгелге-ярмаркага кызылчылар, найысылалдың аалчылары Шагаа уткуштур тыва национал идик-хеп, каасталгаларны көрүп, садып алыр аргалыг болган.
Дөрт чыл улай эртип турар ярмарка-делгелгени ТР-ниң Культура болгаш туризм яамызының удуртулгазы-биле Республиканың улусчу чогаадылга төвү болгаш Тываның Дизайнерлер эвилели организастаан.
Улусчу чогаадылга бажыңының фойезинде ус-шеверлер боттарының даараан идик-хевин, кылган каасталгаларын делгээн, ярмарканы сонуургап келген хөй чон көрген, туткан, кеткен черле хөлзенчии-даа кончуг.
Республиканың улусчу чогаадылга төвүнүң башкарыкчы специализи, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Зоя Доржуевна Монгуш бо чылгы делгелге-ярмаркага 40 ажыг ус-шевер киржип келгенин дыңнаткаш: “Бүгү рес­публикадан ус-шеверлер чалаары болдунмас, чүге дизе Улусчу чогаадылга төвүнүң шөлү кызыгаарлыг, сыңышпас. Ынчангаш чүгле чоок кожуун боорга Кызыл кожуундан база даараан ажылдары тускай болганы-биле Тес-Хемниң Шуурмактан шеверлерни чаладывыс. Дөрт дугаар эртип турар бо делгелге-ярмаркада салып турар ажылдарның шынары чылдан чылче экижип турар. Делгелге эрткен соонда мастерлер-биле түңнелдерни үндүрүп, чедер-четпестерни чугаалажып, арга-сүмени кадып турар бис.
Сөөлгү үеде улус чаңчылчаан тыва идик-хепти сонуургап турар. Чүгле сценага кедер каас идик-хеп эвес, хүннүң кедер азы ажылдап кедер идик-хепти негеп турар апарган. Бо хүннүң негелдезинге четпес чүүл – бөрттер-биле ам-даа чедир ажылдавайн турар бис. Мында делгээн бөрттер колдуунда сценага артистер кедер бөрттер-дир. Дөрт чыл дургузунда ус-шеверлерден бо дугайында негеп келдивис. Кижилерниң хар-назынының аайы-биле, чижээлээрге, малчын кижи кедер азы улгады берген кижиге тааржыр тыва бөрттерни чүге даа­рааш садып болбазыл. Бо-ла чүүлдер дугайында айтырыгларны март 1-де Национал музейге болур семинарга чугаалажыр бис. Аңаа онзагай, чиде берген тыва хептерни бараалгадыр. Ол ышкаш “Үндезин тыва хевим” деп номнуң таныштырылгазы база болур. Ус-шеверлерниң мастер-класстарын база аңаа көрүп болур” – деп, чугаазын уламчылады.
Делгелгеде “Тыва Мода” дизайнерлер ассоциациязының шеверлериниң ажылдары көскү черни ээлеп турар. 30 ажыг мас­терлерден тургустунган ассоциацияның кежигүннери колдуунда тыва национал идик-хеп даараар мастерлер. Ында хой, өшкү, теве, сарлык, тарбаган, дилги, киш кештеринден даараан тыва тоннар, чеңи-чоктар, хөректээштер, бөрттерни делгээн. Ноян хевин сонуургап көрдүвүс. Дошказын маны даш-биле каастаан бөрттүг, тону мөңгүн өөктерлиг көрүштүү-даа кедергей.
Кызыл кожуунда уругларның “Эврика” төвүнүң башкызы Кара Ондарның кештерден кылган ажылдарының аразында бичии уругларга чеңи-чоктары бир тускай. Ийи талазын аңдара-даа кедип болур анай, хураган кештеринден даараан чеңи-чоктарның ооргазында чүректер чамап каан, дыка чаптанчыг. Шаанда тывалар 3 харга чедир уругга чүгле анай кежинден даараан хеп кедирер, 3 хар соонда хураган кежинче шилчиир турган дээрзин Кара Кыдат-ооловна чугаалады. Чүге дизе анай кежи сериин, а хураган изиг кеш деп тайылбырлады. Ооң ажылдарының аразында хам, чаяачы кижиниң тонун делгээни солун. Дээр уктуг хамның хевинде чинчилер-биле каастаан улуг куш, 12 чылан, хөрээнде шулбус бажының дүрзүзү бар. Бо бүгү тус­кай уткалыг, ынчангаш башкы дүрүмүн сагып тургаш даараан. Хамның хевин Тываның аныяк көрүкчүлер театры (ТЮЗ) садып алыр дээнин ол дыңнатты.
Чаш уруглар удудар ааткыыш­тарны амгы үении-биле чараш өңгүр пөстер-биле каастап кылган: ымыраа-сээктен камгалаар шывыгны өттүр көстүп турар чуга пөс-биле дуглай шып каан, садыгның оруннарындан дудак чок шевер, чараш. Ону 3 ажы-төлдүң иези, юрист эртемниг Розалия Дагба-Доржу чогаадып кылган. Ол амгы үеде бажыңында чаш төлүн азырап олурар болгаш, хостуг үезин анаа эрттирбейн, бир-ле чүүлдү чогаадып кылып, даараарынга ынак. Езулуг-ла чогаадыкчы, шевер аныяк ие болду.
Ус-шевер, чогаадыкчы чаяанныг Шончалай Хертек биле Чодураа Монгуш угбашкыларның кылып турар каасталгаларын хоорайның херээжен чону билир, көрген-даа боор. Тыва аян киирген мөңгүн, каң, демирден кылган, Чехияга кылып бүдүрген шилдер-биле каастаан сыргалар, билзектер, билектээштерниң өртектери улуг-даа эвес. Ынчангаш херээ­женнер амырап садып ап турлар.
Марта Кара-Донгактың суг-чинчи­ле­ринден кылган каасталгаларын, ылаңгыя боошкуннарын бичии кыс уругларлыг иелер аажок сонуургаар. Мастер бичии кыс уруг чажынга чавага эвес, боошкун кожар дээрзин иелерге тайылбырлап турду. Бажыңында инвалид уруун азырап олурар ие хостуг үезинде каасталгалар чогаа­дып кылырынга ынак. Чинчи, шуру-биле каасталгалар кылыр сонуургалы чоорту улгаткаш, делгелгелерге үргүлчү киржип, садып-саарып, бичии орулга-даа киирип алыр апарган дээрзин ол чугаалады.
Шуурмак сумузундан чалат­кан Үзүмаа Бүл­чүннүң даараан тоннарының шынары дыка эки, езулуг шын сырып даараан тыва терлик, хөвеңниг тоннар. “Бо тоннарны аржааннаар улус дыка сонуургаар чүве-дир” – деп, Үзүмаа Хүлеровна чугаалады.
Делгелгеде орус омактыг ус-ше­верлер база ажылдарын делгээни солун. “Эврика” төвүнүң башкызы Наталья Венгер бо делгелге-ярмаркага чылдың киржир. Ооң угулзалай аргаан аржыылдары, суг-чинчилерден кылган каасталгалары, иконалары, чуруктары делгелгени каастаан.
“Тожуга кылган” деп им-дем­дек чанында кижилер бөк­перлежип тур. Чоокшулай бээ­римге, тожу унтыларын делгээн­ болду. Буур, сыын бышкак­тарындан даараан эр, кыс ун­тыларны садып алыксаан чон туткан, өртээн сонуургаан турлар. Кызылда садып турар бурят, якут унтыларга бодаарга, өртээ чиик, 16 муң рубль. Азас сумузунуң чурттакчылары Владимир Ооржак өөнүң ишти-биле бо унтыларны даарап турарлар. “Мындыг унтыларны 40 ажыг кижиге даараан бис. Ылаңгыя буур бышкаандан даараан идик дыка чылыг, бышкаа кадыг болгаш, белен элевес, 10 ажыг чыл кедиптер” – деп, идиктерин таныштырды.
Делгелге-ярмарканы көрүп келген Тываның Хоочуннар эви­лелиниң даргазы Сагаан-оол Долгар: “Мындыг ярмаркаларны даады кылып турары эки-дир. “Тыва кижи өттүнүүчел” дээр болгай, мындыг делгелгелерден чон хөйнү өөренип алыр. Четпес чүүлдер база бар — им-демдектери чок-тур, “Кайыын, каяа кылган?” деп айтырза, бил­динмес боор. Та Моолга кыл­ган дээр. Ажылдарны эки ты­ва­жыдар, тыва угулзалар көң­гүс чок-тур. Ылаңгыя тыва идик­терниң хончузу чоон болур. Ындыг каш-ла идик көрдүм” – деп бодунуң көрүжүн илеретти.   
“Салгал дамчаан уран хевим” деп делгелге-ярмарканың кол сорулгазы — республиканың чурттакчы чону национал идик-хевин байырлалдарда болгаш анаа-даа хүннерде кедерин неп­тередири, национал идик-хепти болгаш каасталга-шимелдени кылып-даараарын ам-даа эки сайзырадыры, ол ышкаш нацио­нал идик-хеп, бөрт, каасталга, суй белек, де­риг-херексел кылып-даарап, сайгарып турар ус-шевер мас­терлерни деткиири. 
Улуг-биче чону-биле чолукшуп, удур-дедир белек солчур езу-чаңчылды сагып чоруур кижилер ийи хүн уламчылаан бо делгелге-ярмаркадан хереглээн, сонуургаан чүүлдерин садып алыр аргалыг болган. Байырлалдарда, ылаңгыя Шагаада үндезин тыва хевин кедип алган кижини көөрге безин чоргаар, чараш.
Алдынай АРАКЧАА (СОЯН).
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары. 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.