1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШИИТКЕКЧИЛЕР ЧӨВҮЛЕЛИ 25 ХАРЛААН

РФ-тиң Шииткекчилер чөвүлелиниң бирги пленарлыг хуралының 25 чылдаанынга тураскааткан байырлыг хурал ТР-ниң Дээди Судунга май 26-да эрткен. Аңаа ТР-ниң Дээди, Конституция,  Арбитраж судтарының, Юстиция яамызының, Суд департаментизиниң  эргелелиниң төлээлери киришкен. 
ТР-ниң Шииткекчилер чөвүлелиниң даргазы Валерий Ондар сөс ап, хуралды ажытты. 
– Бо байырлалдың төөгүзү ыраккы 1989 чылдарда, “ССРЭ-ге шииткекчилерниң эрге-байдалының дугайында” Хоойлуну хүлээп алганындан эгелээн. Хоойлунуң 14 дугаар чүүлүн езугаар Совет Эвилелиниң болгаш республикаларның субъектилериниң шииткекчилери чылдың-на конференцияга киржир турган. 
1991 чылда РФ-тиң Дээди Судунуң даргазы Вячеслав Лебедевтиң эгелекчи саналы-биле Бүгү-российжи I шииткекчилер съездизи болган. Ол ынчан октябрь 17-18 хүннеринде РФ-тиң Шииткекчилер чөвүлелин тургузар дугайында шиитпирни хүлээп алган. Чөвүлелдиң бирги тургузуун 1991-1993 чылдарда хевирлээн. РФ-тиң Шиит­кекчилер чөвүлелиниң бирги тургузуунче Тыва АССР-ниң Кызыл хоорайның улусчу судунуң шииткекчизи Марина Доржу соңгуттурган. 
Бүгү-российжи I шииткекчилер съездизиниң делегаттары: Тыва АССР-ниң Дээди Судунуң шииткекчизи Хамид Файзуллин, Каа-Хемниң улусчу район судунуң даргазы Надежда Лещинская, Бии-Хемниң улусчу район судунуң даргазы Рита Чакар, Таңды судунуң шииткекчизи Алексей Салчак. 
1992 чылдың мартта Мос­квага РФ-тиң Шииткекчилер чөвүлелиниң бирги пленарлыг хуралының Президиумунга 9 кижини соңгаан. Бирги даргазы – Гарольд Карцев. Шииткек­чилер суд системазының реформазының чедиишкинниг болуру оларның холунда дээрзин билип эгелээн. 
ТР-ниң Шииткекчилер  чөвүле­линиң аңгы-аңгы чылдарда даргаларынга, кежигүннеринге суд системазының ажылдак­чыларының эрге-ажыын камгалап, идепкейлиг ажылдап турганыңар дээш, өөрүп четтиргенивисти илередип тур бис – деп, байырлалдың төөгүзүн таныштырган соонда, В.Ондар шаңналдарны тывысты.
РФ-тиң Шииткекчилер чөвү­лелиниң “Шүүгүге бараан болганы дээш” деп хөрек демдээн ТР-ниң Дээди Судунуң кеземче херектериниң талазы-биле суд коллегиязының суд составының даргазы Анна Ондарга тывыс­ты. ТР-ниң Шииткекчилер чөвү­ле­линиң Хүндүлел бижиктеринге Кызылдың район судунуң шииткекчизи Валентина Лопсан, Мөңгүн-Тайганың район судунуң шииткекчизи Розалия Соян, Кызылдың хоорай судунуң шииткекчизи Николай Иргит, ТР-ниң Дээди Судунуң шииткекчилери Аймир Канзай, Радмира Сендаш, Оюмаа Аракчаа, Светлана Железнякова, Эдуард Орешков, ТКУ-нуң юридиктиг факультединиң башкызы Азияна Монгуш олар үре-түңнелдиг ажылы дээш төлептиг болган. 
ТР-ниң Шииткекчилер чөвү­ле­­линиң Өөрүп четтириишкин бижиктерин район, хоорай суд­тарының коллективтеринге, шииткекчилеринге, хоочуннарынга, ТКУ-нуң юридиктиг факультединиң студентилеринге тывыскан.  
Тывадан РФ-тиң Шииткекчилер чөвүлелиниң кежигүнүнге соңгуткан баштайгыларның бирээ­зи Марина Доржу респуб­ликага суд системазы канчаар ажылдап турганының дугайында мынчаар сактып чугаалады: “1990 чылдарда Тываның бирги Үндезин хоойлузун бижип турар үеде ооң төлевилелинге шиит­кекчилерни томуйлаар азы ажылындан хостаар эргени тус-черниң эрге-чагырга органнарынга берип каан турган. Ол үеде бис аңаа чөпшээрешпейн, парламентиге айтырыгны көдүрүп тургаш, шииткекчилерниң хамаарышпас чоруун чедип алган бис”.
РФ-тиң Шииткекчилер чөвү­лелиниң 2012-2016 чылдарда кежигүнү, ТР-ниң Шииткекчилер чөвүлелиниң 2008-2012 чылдарда даргазы Алекмаа Салчак: 
– РФ-тиң Дээди Суду, Юстиция яамызы, Арбитраж суду 25 чыл бурунгаар Шииткекчилер чөвүлелин тургузар дугайында шиитпирни хүлээп алган. Бо хүн чөвүлелдиң бирги пленарлыг хуралынга тураскааткан байырлыг хуралды эрттирип турарывыс бо. ТР-ниң Шииткекчилер чөвүлели – хөй-ниити организация. Россияда-даа, регионнарда-даа Шииткекчилерниң чөвүлелдери колдуунда-ла комиссия аайы-биле ажылдап турар. 
Тывада Шииткекчилер чөвү­лели 1993 чылда тургустунган. Бо чылдар дургузунда бүдүн чуртта дыка хөй өскерлиишкиннер болган. Ооң-биле чергелештир суд системазы, хоойлу-дүрүмнер база өскерилген. 2000 чылдан эгелеп Дээди судтуң амгы оран-савазының тудуун эгелээш, 2010 чылда көжүп кирген бис. Оон аңгыда шииткекчилерниң дузалакчыларының акша-шалыңын өстүрүп, бажың-балгат хандырылгазын чедип алган бис. 
Суд системазының ажыл-чорудулгазының дугайында солун, сеткүүлдү база үндүрүп эгелээн бис. “Вестник правосудия” деп сеткүүлүвүс чылда 2 катап үнүп турар. Шииткекчилер чөвүлелинден аңгыда квалификастыг коллегия база бар. Кордакчылар шииткекчи эрге-дужаалды чедип алырда, соңгуттурарының мурнунда шылгалда дужаар. А шииткекчи эрге-дужаалга ажылдап шыдаар­ деп шиитпирни квалификас­тыг коллегия, а томуйлаарын чурттуң Президентизи шиитпирлээр. Бир эвес шииткекчи суд шиитпирин хүлээп алырда, кандыг-бир частырыгны кылган азы чурум үрээн дээн чижектиг айтырыгларны чөвүлел сайгарып, шиитпирни үндүрер. А квалификастыг коллегия шиит­кекчини эрге-дужаалындан хос­тап болур эргелиг. Кижиниң салым-чолун шиитпирлээри – дыка улуг харыысалга болгай – деп, ол чугаалады.
Чаа Россияның эрткен төө­­гү­зүнде, 1990 чылдарның төн­чүзүнде суд системазы белен эвес үелерни эрткен. Шииткекчилерниң хоой­луда көрдүнген эрге-ажыы камгалаттынмаан, материал-техниктиг хандырылгазы кошкак, оран-савазы тар, кызыы, кадр­лар чедишпес турган. 
РФ-тиң Шииткекчилер чөвү­лелиниң 2000-2004 чылдарда кежигүнү, халажылгада шиит­­кекчи Юрий Стал-оолдуң бүгү-российжи I шииткекчилер съездизиниң дугайында сак­тыыш­кыны мындыг:
“ССРЭ үезинде Тывага шииткекчилер эргижирээн тар оран-савага ажылдап, шалыңы ИХЯ ажылдакчыларындан, прокуратура истекчилеринден безин эвээш турган. 2013 чылдың төнчүзүнде чурттуң Президентизи Владимир Путинниң саналы-биле шииткекчилерниң шалыңын элээн өстүргенин билир бис.
Бүгү-российжи I шииткекчилер съездизинге ынчангы Президент Борис Ельцин, Дээди Судтуң даргазы Вячеслав Лебедев, юстиция сайыды Николай Федоров киришкенин сактып тур мен. 1990 чылдарда чуртка кем-херек үүлгедиишкиннериниң саны 4 млн. ажып турганын Вячеслав Лебедев ол ынчан демдеглээн. 1970 чылдар-биле деңнээрге, 4 катап өскен. Чаа кеземче херээниң кодекизин хүлээп алганы-биле кем-херек үүлгедиишкиннериниң саны кызырлып эгелээн. Шиит­кекчилерниң айыыл чок чоруун­га хамаарыштыр алыр болза, оларның соңгазының шилдерин бузуп, соңгазынче боолап, кыжаныр таварылгалар турган. 1985-1986 чылдарда ТР-ниң Дээди Судунга 5 шииткекчи хамааты кеземче херектерин көрүп турган. Бо хүнде арга-дуржулгалыг шииткекчилерниң саны республикада көвүдээни өөрүнчүг-дүр”.
ТР-ниң Шииткекчилер чөвү­лелиниң 2002-2004 чылдарда даргазы Хээлиг Тулуштуң билдилиг удуртулгазы-биле тергиин­ ажылдыг шииткекчилерге, хоочуннарга “ТР-ниң алдарлыг юризи” деп ат тыпсырын, массалыг информация чепсектериниң ажылдакчылары-биле сырый харылзаалыг болурун, судтуң ажык-чарлыг чоруун чедип алган.
ТР-ниң Шииткекчилер чөвү­лелин 2004-2006, 2006-2008 чылдарда удуртуп турган амгы юстиция сайыды Анна Абрамова, ТР-ниң Конституция судунуң даргазы Аяс Саая, ТР-ниң Арбиртаж судунуң даргазы Владимир Ажи, ТР-ниң Суд департаментизиниң эргелелиниң начальниги Андрей Чернявский болгаш өскелер-даа чөвүлелдиң чаа составынга чедиишкинниг ажылдаарын күзээннер. 
ТР-ниң Дээди Судунуң фо­­йе­зинге Шииткекчилер кат­ты­жыышкынының аңгы-аңгы чылдар­да удуртукчуларының фото-чуруктарын, төөгүлүг доктаал-саавы­рын, солун, сеткүүлдерин делгээн.  
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.