1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШОЛБАН КАРА-ООЛ: АРГЫЖЫЛГАНЫҢ ҮШ ХЕВИРИ – ТЫВАНЫҢ БОЛГАШ БҮГҮ СИБИРЬНИҢ ЭКОНОМИКАЗЫНЫҢ ҮНДЕЗИНИ

Москва хоорайда үнүп турар “Оруктар болгаш транспорт” деп сеткүүлде Тываның Баштыңы, регионнар аразының “Сибирь дугуржулгазы” ассо­циацияның Чөвүлелиниң даргазы Шолбан Кара-оол-биле интервьюну парлаан. Ону кызыра очулдургаш, номчукчуларның кичээнгейинге парладывыс.

РФ-тиң Президентизи В.В. Путинниң чурттуң чаа тургус­тунган чазаанга томуйлаашкыннар дугайында чарлыкка ат салган хүнүнде ТР-ниң Баштыңы Ш.В. Кара-оол боду­нуң интернет четкизинде арнынга дараазында бодалын бижээн: “Бистиң Президентивис чаза булгап үнер шиитпирлиг хөделиишкиннерни негеп турар. Май айтыышкыннарын долузу-биле күүседир. Крым көвүрүүн тутканы дег кай­гамчык төлевилелдерни ажылдап кылгаш, амыдырал­га боттандырар. Чурттуң эконо­миказының сайзыралынга Сибирьниң болгаш кожавыс Ыраккы Чөөн-чүктүң планнарын боттандырар. Маңаа ылаңгыя “Енисей Сибирьниң” мега төлевилелдериниң деткимчезинге идегеп турар мен. Азиат-Оожум океан чурттарынче кирериниң аргаларын дилээр мега төлевилел дээш Тывага харыысалгалыг даалганы берген-дир.” 

Демир-орук, автомашина, агаар оруу дээн ышкаш транспорт коридорлары Тываның  болгаш бүгү Сибирьниң сайзыраарынга улуг арга. Тываның болгаш Сибирьниң экономиктиг чедиишкиннериниң амгы болгаш келир үези бир дугаа­рында ол үш оруктуң сайзыралындан хамааржыр деп ТР-ниң Баштыңы санап турар.  Ол чүүлдерге хамаарыштыр бодунуң бодалдары-биле ТР-ниң Баштыңы  күзелдии-биле үлешти. 

– Шолбан Валерьевич, Крас­ноярск крайның экономиктиг шуулганынга Красноярск крайның, Тываның, Хакасияның “Енисейниң Сибири” деп төлевилелге ат салганы сөөлгү үениң улуг болуушкуну апарган. Ол төлевилелди Россияның Президентизи деткээн. Аңаа транспорт кандыг рольду ойнап турар ирги? 

– “Енисей Сибири” дээрге делгереңгей сайзыралдың мо­­дели-дир. Ол мурнады хөг­жү­дер технологияларның болгаш угланыышкыннарның  эгези. Евразийжи континентиниң экономиктиг делгемнеринге Сибирьниң аргаларын болгаш  потенциалын ажыглаары бир дугаар черде. Оон ыңай  Моол болгаш Кыдат кожалар-биле садыг-саарылгага хамаарыштыр экономиктиг харылзааларны калбартыр сорулгалыг.  Ол чурттарны таварты чүгле Сибирь региону эвес, а бүгү Россия Азиат-Оожум океан регионунуң кайгамчык улуг  рыногунче үнер орук ажыттынып келир. Ол угланыышкын-биле “чүс чылдың даалгазын” шиитпирлээр боттуг арга – чүс чылдың  эргилделери чурттувустуң сайзыралын чөөн чүкче угландырган. Транспорт айтырыы шиитпирлеттинмээнде ол төөгүлүг миссияны боттандырары болдунмас болбайн канчаар. 

Чижээлээрге, Тываны көрээ­лиңер. Бистиң республикавыс­ты болганчок-ла “ажыттынмаан шка­тулка” деп адап турар. Литий, алюминий, никель, кобальт, цинк, свинец, молибден, мөңгүн суу, чес, алдын, мөңгүн дээш оон-даа өске Менделеевтиң таблицазында кирген ховар металлдарны болгаш казымал байлактарны Тываның девискээринден тып ап болур. Республика хөмүр-даш-биле байлак: металлургияга хөлчок ажыктыг барык-ла 16 мил­лиард тонна ажыг “Ж” марканың кокс­туг хөмүр-даш курлавыры чыдып турар. Бир талазында, регионнуң сайзыраарынга улуг идиг бооп болур улуг хемчээлдиг минералдыг байлак бисте бар, а өске талазында аңаа эннежир транспорт инфраструктуразы болгаш таптыг хыналда (логистика) чок. Тываның болгаш Сибирьниң өске-даа регионнарының сайзыралынга  шаптыктап турар чүүл дээрге транспорт талазы-биле Россия­дан аңгы ырак черде турары база кожа чурттарже транспорт коридорунуң чогу. 

Тыва дээрге Россияның болгаш делегейниң турисчи картазында онзагай каас-чараш бойдустуг чер болгаш Си­бирьниң езулуг-ла эртинези-дир. Республиканың турисчи потенциалы делгем болгаш онзагай. Бо хүннерде регионну өске чурттардан чылда 70 ажыг муң кижи   сонуургап кээп турар. Россиядан болгаш даштыкыдан келир аалчыларның санын он-он катап көвүдедип, 1-1,5 миллион чедир өстүрүп ап болур арга бар деп  туризм талазы-биле ажылдап турар сайгарлыкчы специалис­тер санап турар. Ол сорулганы чедип алыр дизе демир-орук тудуун, Сибирь регионунуң иштинге автомашиналар оруун, Россияның хоорайларының болгаш даштыкыже агаар оруун тургузуп алыр болза, ол сорулганы чедип ап болур арга бар. 

– Тываны Азияже “Чаа­ эжик” деп адап турар.­ Май айда силерниң төлээлекчи делегацияңар Моолче ажыл-агыйжы чорукту кыл­ган болгай. Транспорт төле­вилелдериниң дугайында айтырыгны көдүрген ирги бе? Чугааның түңнели кандыг болган ирги?  

– Улан-Баторга болган ужу­­ражылганың түңнелинде Рос­­сия биле Моолдуң кады ажылдажылгазының дугайында көдүрген чугула айтырыг­лар долузу-биле билчилгелиг болган. Транспорт оруунуң дугайында айтырыглар бир-ле дугаарында шиитпирлеттинген.  Ниити транспорт айтырыынга Моол бодунуң улуг сонуургалын илереткен база ол айтырыгга хамаарыштыр бүзүрелдиг базымнарны кылган. Чижээ­лээрге, Россияже угланган ав­томашина оруктарын сайзы­радып турар. Маңаа Улан-Ба­тордан Улангомга чедир орук тудуунуң, Хандагайтының эрттирилге пунктузунга чедир автооруктуң сайзыралын хамаарыштырып болур. Мооң мурнунда ол контрольдуг эрттирилге пунк­тузу “Енисей” федералдыг трассаже угланган турган. Ам кызыгаарның ийи талазындан хөй талалыг эрттирилге пунктузунуң статузунуң болгаш орукту чогуур деңнелге кылырының ажылдары чоруттунуп турар.  Моолга сөөлүнде чорааш, кыдат-моол кызыгаар­же углаан “Енисей Сибири” регионнарынга Кыдатче кирер эң кыска орук тудуун уламчылаарының дугайында чугаалашкан бис.  

– Транспорт коридор­ла­рының дугайында чаа төлевилелди чугаалап­ ту­рар-дыр силер. Ол төле­вилелдерниң боттаныышкыны амгы үеде кандыг байдалда чоруп турар ирги? 

– Шупту чүвениң дөзү – Кызыл – Курагино аразының демир оруу. Чоокта чаа ол орук тудуунга хамаарыштыр концессиялыг дугуржулганы чарган дугайында доктаалды РФ-тиң Чазаа хүлээп алган. Ынчалдыр Сибирь транспорт оруунче дорт үнер арганы хандырар демир-орук тудуун эчизинге чедирер дээн бодалдың шыңгыызын  бадыткаан. Бо таварылгада чүгле “Енисей Сибири” эвес, а бүгү Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк регионнары азиат рынокче үнер аргалыг апаар бис. Бодунуң ээлчээнде  Тыва  Моол биле Кыдат­ты чаа транспорт коридору-биле хандырар. 2018 чылдың төнчүзүнден тура  бо ажылдарны эгелээш, 2023 чылда доозары көрдүнген. 

– Кыдат кожавыстың ол төлевилелге хамаарылгазы кандыг ирги? 

– Россия – Моол – Кыдат аразынга экономиктиг коридор­ну тудар программаның ботта­ныышкынының дугайында айтырыгны көдүрген ужуражылга ийи чыл бурунгаар Пекинге болган. Россия болгаш Моол тала Курагинодан Тываны болгаш Моолду таварааш, Пекин болгаш Тянцзинь деп кыдат хоорайларже баар соңгу чүк демир-орук коридорун тудар төлевилелди саналдаан. 2017 чылдың августа Москвага болган үш таланың төлээлериниң ужуражылгазының үезинде, Азиат банк ол төлевилелге 3 миллиард долларны киириш­тирериниң дугайында чугаалашкан. Моол биле Кыдаттың транспорт оруу­нуң катты­жыышкыны Россиядан АТР чурттарынче баар эң-не кыс­ка орук болуп турар. Эң-не төп чугула черлер-биле аргыжылга оруу муң-муң километр кызырлы бээр. 

База бир транспорт коридору сонуургалды оттуруп турар. Капиталдыг эде кылган ажылдарның соонда Тываның төвүнде чаа аэропорт ажылдай берген. Ужар, хонар шугумнуң чаартылганың ачызында кандыг-даа ужар-хемени хүлээп ап болур арга бар апарган. Амгы үеде РФ-тиң транспорт яамызы-биле чурттар аразынга рейстер болгаш хөй талалыг эрттирилге пунктузунуң дугайында айтырыг­ларны чугаалажып турар бис. Ооң соонда  Моолдуң Улан-Батор, Улаангом, Кыдаттың Пекин, Урумчи хоорайларже Тывадан дорт ужуп болур апаар. Аэропорттуң модернизациязы биске даштыкыже болгаш Россия иштиниң Москва, Новосибирск, Иркутск, Красноярск, Даг-Алтай, Бар­наул болгаш Абакан хоорайларже ужуп болур арганы  тургузар. 

Аргыжылганың үш хевириниң  бирээзи – Красноярск – Абакан – Кызыл аразынга автомашина халыыр орук. “Хандагайты – Боршоо” эрттирилге пунктузун та­варааш, Моолдуң Улаангом бол­гаш Ховд хоорайларындан улаштыр кыдаттың Урумчиже баар орук. Красноярск, Хакасия база өске-даа регионнарга Кыдат баарда, Тываны болгаш Моолду таварып чорууру Красноярск болгаш Хакасияның база өске-даа регионнарның чонунга ажыктыг, “Енисей Сибирин” сонуургадып турар база бир чугула төлевилел болур. Ону боттандырар дээш, шыңгыы базымнарны кылып эгелээн бис. Бистиң кызымак, шудургу чоруувустуң ачызында  “Енисей” федералдыг трассаның маршруду  эки талазынче өскерлип, Моол кызыгаарынче үнер арга тыптып келген. “Енисей Сибири” регионнарның аъш-чем курлавырын болгаш үлетпүр бүдүрүлгезиниң барааннарын үндүр сөөртүрүнге идегелдиг, кедилиг арганы ажыдар. 

– Регионнар аразында Чөвүлелдиң “Сибирь дугуржулгазы” ассоциациязының даргазы кылдыр бо чылдың март айда силерни соңгаан. “Аргыжылганың үш хевирин” силерниң коллегаларыңар губернаторлар кайы хире сонуургап турарыл? 

– “Енисей Сибири” транспорт төлевилелиниң дөзү болгаш дөмейлешкек хевири болур “Енисей меридианы” идеяны бир чыл бурунгаар эгелээн бис. Чергелешкек угланыышкыннар бистиң чуртувуста  сайзыраңгай. Аңаа хамаарыштыр чаңгыс Транссибти сагындырарга-ла, чедер. Россияның төп болгаш чөөн талакы регионнарының  Европа болгаш АТР чурттарынче үнер оруунуң сайзыралы Сибирьде быжыглаттынган. Сибирьниң төп  болгаш барыын талакы кезээниң  кол аргыжылга оруктары  Новосибирск болгаш Красноярск, а чөөн талазы – Иркутск хоорайдан Забайкалье болгаш Ыраккы Чөөн-чүктү таварааш, АТР чурттарының чөөн талазынче угланган боор. Моол болгаш Кыдатче үнер дорт орук Тываның ачызында ажыттынар дээрзинге бүзүрээр мен. Нефть болгаш газ-биле байлак Россияның Тюмень дээн ышкаш материктиң өске талаларынче үнер коридору чок регионнар база бо орукту сонуургаар чадавас. Бистиң бо төлевилелдеривис өске коллегаларывыска база сайзыралдың девии болгаш солун дуржулга транспорт оруунуң хөгжүлдезиниң үлегери болур. Кожаларывыс губернаторларның маңаа хамаарыштыр бодалдары меңээ билдингир. Регионнар аразының оруктарын калбартыры болгаш тудуштурары-биле Хакасия болгаш Алтай край, Новосибирск, Кемерово областарының, Красноярск крайның төөгү-культуралыг, социалдыг, экономиктиг харылзааларын күштелдирип алыр бис. Ам-на-ла Сибирьниң шупту региону база Россия Федерациязы-биле кады ажылдажылганы болгаш ажыктыг төлевилелдерни кады кылыр арганы чедип алыр бис.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.