1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШООР - ЫДЫКТЫГ ХЕРЕКСЕЛ

Чүү-даа чүве тыптып кел­ген төөгүлүг болур. Игил, чадаган дээн ышкаш тыва үндезин хөгжүм херек­селдериниң канчаар тыптып келгениниң дуга­йында тоолчургу чугаалар бар дээрзин билир бис. Ча­даганның, игилдиң-даа­ мурнунда тывылган, ты­валарның эң-не бурун хөг­жүм херексели – шоор­нуң дугайында база-ла тоолчургу чугаалар бар.
Тожу кожууннуң аңчылары­ның чугаалап турары-биле алыр болза, бир аңчы кижи аңнааш, олча чок, хөй хүн куруглап келген. Бир кежээ ол шоор чазап алгаш, уяранчыг, кударанчыг узун-суук аялгаларны аңаа ойнап олурда, хенертен шоордан: “Эртен бир караа согур улуг аң олчалыг болур сен” деп тода чу­гаа дыңналган. Аңчы корткаш, ыңай-бээр көөрге-даа, кым-даа көзүлбээн. Оон ол одаан чырыдыр одапкаш, кезек дыңнаалаарга-даа, демги үн катаптаваан. Сагыжым болган-дыр дээш, аңчы удуп чыдып алган.
Эртенинде ая-дузаан, какпаларын кезип чоруурга, мурнунда хүннерде дег, куруг болган. Адак сөөлгү дузаанга кээрге, ында сыын кирген чыткан. Олчазын союп-­бузуп тургаш көөрге, шынап-ла, бир караа согур болган-дыр. Ол хүнден эгелээш-ле, аңчы куруглавас, үргүлчү олчалыг болу берген дижип кырганнар чугаа­лажыр.
Чөөн-Хемчиктиң база Бай-Тайганың аңчыларының тоол­чургу чугааларындан алгаш көөрге, шоорну бистиң өг­бе­леривис бурун шагда-ла, амырга, мургу азы эдиски ышкаш, аңнаарынга ажыглап чорааннар-дыр. Кыр­ганнарның чугаалары тоолчур­гу болу бер­генин бодаарга, шоор ол хире бурун, кара шагда үндезилеттинип тывылган эди­лел-дир. Ыры-хөгжүм безин бо бурунгу эдилелдиң соонда тывылган болгаш, улус ону "ыр-шоор" деп адай берген чадавас.  Тайга-таңды ээлери шоор үнүнге хөлчок таалаар, ону сеткил ханып дыңнаар болгаш, шооржу аңчыларга олча-омакты харам чокка хайырлаар турган дижир. Ынчангаш аңчы кижи шоорун хөлчок камныг эдилээр, ону аажок ­­хумагалаар чораан. 
Кыдат Улус Республика­зы­ның Синьцзянь-Уйгур автономнуг районнуң Алтай хоорайда чурттап чоруур кыдат тывазы, чогаал­чы Тайбан энир чылын Тывага аалдап чедип келген үеде, сургакчылап чорааш, аңаа ужуражы берип, орук дургаар хөөрежип чоруур аравыс­та, ол шоор дуга­йында солун чүүлдерни меңээ чугаа­лап берген кижи. Тайбанның чугаалап турары-биле, шаанда шагда бир кадарчы кижи малын кадарып чорааш,­ салгын-сырын эстеңнедир үрерге, кедергей таа­ланчыг аялгалар үндүрүп турар ишти хос хараганга таваржы бергеш, ону чарашсынып, боду база шак-ла ындыг чадаң үнүштен бирги шоорну ынчан кылып алган дээр.  Ооң-на ужунда боор, кыдат тывалары колдуунда мал-маганын кадарып чорааш,­ шоорга ойнаар­ улус-тур. Мал база, кижилер ышкаш, хөгжүм дыңнаарынга хөлчок ынак, чамдыкта олар шоор үнү дыңнаар дээш, оъттаарын бе­зин уттуп ап, чүгле кегженип турарынга-ла өйлежи бээрлер.
Кыдат тывалары шоорну хөгжүм херексели кылдыр, чүгле байырлалдарда эвес, куда-дой-даа үезинде, кижи орнукшуткан черге-даа ажыглап чорааннар. Ылаңгыя чеди хонук азы дөртен тос хонук үезинде, "кызыл-дус­тап" чоруй барган кижизинге сактыыш­кын кылып, шоорга ойнай бээрге, ооң үнү өске ораннарга чедип, мөчээн кижилерге безин дыңналы бээр деп билип чоруурлар.
Шоорнуң узуну 60-70 хире сантиметр болур. Ону тывалар шаандан тура балдырган деп ишти хос чадаң үнүштен күскү үеде кылып ап чораан. Часкы азы чайгы өйде кылган шоор, күзүн кылган херекселге бодаар­га, үнү ындыг-ла эткир эвес, шала дунук ышкаш дыңналыр, чылыг черге тургузарга, унун дургаар чарлыгылап, үрелиичел болурун ус-шеверлер арга-дуржулгазынга көрген болгаш, ук херекселди күзүн оът-сиген кадып, балдырган кургай берген үеде кылырын саналдап турарлар.
Амгы үеде бистиң республикада шоорга аян тудуп ойнап чоруур хөгжүмчүлер бар-даа болза, оларның саны кончуг эвээш, чаңгыс холдуң салаазын базып санап болур-дур ийин. Чоокку чылдарда Тыва национал оркестрниң хөгжүмчүлери Аян Ширижик, Айдың Мартан-оол, Кежик Успун суглардан аңгыда, байырлалдар азы оюн-көргүзүг-даа үезинде шоор тудуп, аңаа аялга күүседип чоруур улус кончуг ховар апарганы хомуданчыг. Сөөлгү үеде аныяк хөгжүмчү Кежик Успунну хоорайда болуп турар культурлуг хемчеглерге, чок-ла болза янзы-бүрү ыры болгаш тоол мөөрейлеринге киржип, шоорунуң арыг бурун аялгазын улус-чонга чедирип, оозун чарылбас өңнүү ышкаш, камныы сүргей тудуп алган чоруурун бо-ла эскерер-дир мен. Кежиктен өске шоор тудуп алган чоруур улус ховартааны-ла шын. Үе эрткен тудум аңчылар база шоорну ажыглавастап, амыргаже, эдис­киже шилчий бергеннер. Ынчалза-даа ада-өгбелеривистиң ыдыктыг эртине дег хумагалап чораан эдилелинче кичээнгейни салып, Тыва үндезин культура төвүнүң ажылдакчылары болгаш национал оркестрниң хөгжүмчүлери шоорга ойнап өөренип алыр күзелдиг элээди оолдарга бөлгүмнер ажыдарын планнап, ук хөгжүм херекселин хөгжүдүп, сайзырадырынче угланган ажыл-чорудулганы кылып турары өөрүнчүг болбайн аан...
Кежик-биле чугаалажып олурар аравыста, ол янзы-бүрү куштар болгаш амытаннар үннерин, салгын-хаттың сымыраныын, дамырактың шулураажын дээш оон-даа өске дириг бойдустуң аялгаларын шоорунга өттүндүр ойнай бээрге, ооң ыяңгылыг өткүт үнүн чарашсынып, “аңаа деңнээр хире хуулгаазын шидилиг хөгжүм херексели бар-даа чоор бе” деп бодап олурдум... Аңгы-аңгы хөгжүм херекселдери көвей-даа болза, оларның үннери бот-боттарынга дөмейлешпес болгаш, ылгалдыы-биле тус-тузунда онзаланып чоруур болгай. Игил, бызаанчы, чадаган дээш өске-даа үндезин тыва хөгжүм херекселдери улус-чонга билдингир апарган. Бо херекселдерге аян тудуп ойнап чоруур хөөмейжилер эвээш эвес дээрзин билир бис. Шоорга база тыва хөгжүмчүлер хөйү-биле ойнап, ыры-шоорнуң аялгаларын аңаа үдеп, тоол-даа ыдып тура, хөңнүн хөөннеп ап, ооң катаптаттынмас онзагай үнүн бүгү чонга чаңгыландыр чедирбишаан, арыг бурун тыва хөгжүмнүң сырынын чаа салгалдарга хумагалыы-биле дамчыдып бээ­ри күзенчиг.
Эрте бурунгу шагда аңчы, малчын өгбелеривистиң эдилеп чораан арыг болгаш өткүт үннүг ыдык херексели – шоор­ну хөгжүдеринче угланган ажылды чорудар дээн изиг күзели кыптыгып чоруур аныяк хөгжүмчүлеривиске чедиишкиннерни күзевишаан, шооржу аныяктар Тывавыска делгерээр-ле болзунам деп йөрээдим!
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.