1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ШЫННЫҢ" ПОЧТАЗЫНДАН

БАШТАЙГЫ УЖУРАЖЫЫШКЫН
 
1972 чылдың июнь айның ажылчын не­деляларының би­рээ­зиниң төнчүзү, пят­ницаның кежээзи чүве ол. Столум кырында телефон кыңгырт кынды. Күжүгет Сереевич Шойгу долгаан болду.
–  Оглум школа доозупту. Даарта субботада Тере-Хөлдү көргүзерим ол. Эртежик чеде бээр бис, кады чоруулу – диди.
Даартазында эртен ажылдаар өрээлимге манап олур мен. Күжүгет Сереевичиниң машиназы чедип келгени соңга өттүр көстү берди. Уткуп үнгеш, дарга-биле мендилешкеш, соңгу олутта Сережаның чанынга олуруп алдым. Оолду топтап көргеш, арын-шырайы авазыныы, бажының дүгү ачазыныы деп эскерип кагдым.
Тере-Хөлдүң Чиңге-Сукпак­­ка келдивис. Сережа чолаачы-биле кады сыырт­кыыштап балыктап хүнзедилер, а бис ийи ашак паштанып, «хөөрежип» хүнзээн бис ийин. Адашкылар Тере-Хөлге хонмадылар-даа, кежээ чаныптылар.
Кыштаглаашкынга белеткел хынап, Күжүгет Сереевич күзүн база катап чедип келген. Сережаның дугайында айтырарымга, «Даг-үлетпүр институдунче өөренип чоруй барган» дээр чораан.
Чылдар эрткен. Сергей Күжүгетович Саяногорск хоорайда инженерлеп ажылдап турар деп дыңнаан мен. Партия, ажыл-агый активиниң хуралдарының бирээзинге ужуражы бергеш, ооң оглу Сережаның дугайында сонуургап айтырдым. «Оглум Красноярск крайкүүскомунуң ийиги секретары Шейнинниң уруу-биле таныжа берген» деп, Күжүгет Сереевич чугаалаар болду. 
Yелер эрткен. Шейнин СЭКП ТК-же ажылдап чоруткан. Ынчан уругларын алгаш-ла чорааны ол боор. Сергей Күжүгетович удаваанда ОБЯ сайыдынче депшип ажылдаан кижи.
Yениң маңы саадаар эвес. Сергей Күжүгетович 60 хар ажа берген. Ол Россияның камгалал сайыды, а мен 90 хар чоокшулай берген, чурттап олурар мындыг-ла-дыр мен.
Аваа МОНГУШ,
тылдың болгаш дайынның хоочуну.
 
Акшага чазыйлааш…
 
Чоокку чылдарда болган чүве-дир. Кедергей-даа эдержир өңнүктер турган.  Чурт рынок экономиказынче кириптерге, хенертен ол өңнүктерниң амыдыралче көрүжү ийи аңгы болу берген.
Бир хүн өңнүктер олуруп алгаш, хөөрежип олурда, бирээзи шалың алганын сагындыргаш, база ол ышкаш шыгжап чыдар акшазының дугайында хөөрей берген. Ол акшазы-биле казинолаар күзелин илередип чугаалап орган. Ийигизи ону дыңнааш, чазыйы хайнып келгеш, эжинге мынча диген: «Билбес эвес сен, мен «МММ-че» кирип алган болгай мен. Акшаң шуптузун меңээ эккеп бер, бажың-балгатка чединер сен».
Эжи-даа чүү боор, үр-даа боданмайн, чөпшээрежипкеш, акшазын шуптузун эжинге эккеп берген. Демгизи ол акшаны ап алгаш, олчаан келбейн барган. Бир чыл эрткен – сураг-даа чок. Айтып берген телефонунче долгаарга, оозу ыыттавас-даа.
Биргизи черле кежиктиг эр чүве-дир. Бир хүн лотерея ойнаткаш, хөй түңнүг акша ойнадып алган кижи-дир. Ийигизи ону та кайыын дыңнап алганы ол – даартазында-ла ооң бажыңын бо соктап чедип келген. Энир бир аазаан бажыңын айтырарга, акшазын «даргалары чарыпкан» деп каар кижи болган.
Эжиниң чазыйын билгеш, акшазын чегдирер бетинде, өрезин айыткан хуусаада эгитпес болза, ооң өске-бир фирмазында акцияларын бээр кылдыр бижик долдуртуп алган. Ийи­ги өңнүү эжиниң акшазын ап алгаш, база ол­чаан чиде берген. А ат салган бижиинде хуусаада эгитпээн өрезиниң орнунга акцияларын бээр деп боду бижип каан. Ынчангаш мегечи өңнүүнүң бир фирмазының чартыы ийигизинге шак ынчалдыр чедип келген чүве-дир.
Елена Чатбал.
Чаа-Хөл суур.
 
 
АЖЫЛЫНГА БЕРДИНГЕН
 
Күстүң башкы айында ханым базыышкыны улгаткаш, ханымда чигирниң деңнели көдүрлүп, аажок аарааш, дүрген дуза чедирер станцияже долгаарымга, эмчилер үр болбайн чедип келдилер. Дежурный фельдшер эмчи мени шинчилеп көргеш, Чадаананың ниити аарыглар эмнелгезинге чедирген. 
Эмнелгениң 20-25 назы-харлыг терапевт эмчизи мени аажок эвилең-ээлдек хүлээп алды. Марта Маадыр-ооловнаның бижээн эмнээшкини езугаар мени дамдыладып, сыккыртып эмнеп эгеледи. Ооң түңнелинде бир хонгаш-ла чүгээртеп келдим. Он хонганда  сегий бээримге, эмнелгеден үндүр бижипти. 
Мени бут кырынга тургускан, ажылынга сеткилинден бердинген терапевт эмчилер Чойгана Нас­тык-оол, Шораана Ховалыг, нерв эмчизи Марта Ооржак, кардиолог Азияна Куулар, эмчи сестраларынга, санитар уругларга болгаш эмнелгениң демниг коллективинге мөгейип, чымыштыг, амыр-дыш чок ажыл-ижинге чедиишкиннерни, каң дег кадыкшылды, аас-кежикти, ак орукту күзедим.
Маргарита  ДОЛААН.
Чадаана  хоорай.
 
КЭЭРГЭЭР-ДИР  МЕН
 
“Шын” солунга корреспондент Дарый Авыданың мате­риалын номчаанымны сактып ор мен. 
Кырган кижи автобусче кирип кээрге, кондуктор школачы бичии оолдан олудун хостап бээрин дилээн. Ооң ада-иези: “Чүге? Бис ол олуттуң өртээн төлеп каан улус-тур бис!” – деп алгыржы бергеннер. Бичии оглунга ол ада-ие кандыг үлегер-чижек көргүскен-дир? Каш минута иштинде ол школачы оол туруп алгаш чораан болза, ооң даван-даяа-даа сынып калбас. А кырган улустуң колдуу-ла буттары, сөөк-даяа аарып турар болур.
Шаанда ССРЭ, компартия үезинде башкылар, пионер, комсомол организациялары өөреникчилерни хүндүлээчел чорукка дыка-ла кижизидип турган болдур ийин. Ам чүү-даа чүвени акша-копеек-биле хемчээр апарган, кадыг-берге үеде чурттап чоруур улус-тур бис.
“Чүнү тарып алыр сен, ону ажаап алыр сен” деп орус үлегер домак бар. Yези кээрге, ол ада-ие тарып алган үрезининиң дүжүдүн боттары ажаап алыр, кижизидилгениң түңнели көстүп келир. Ада-ие назылап кырып, аарыг-човулаңга-даа алзы бээр. Ынчан: “Бир аяк шайдан, бир стакан сугдан эккеп берем, оглум” – дээрге, оозу оларже ээ көрнүр деп бе? Бо чуртталгада шупту чүве дедир эглип келир чүве-дир ийин.
2016 чылдың “ЗОЖ” солуннуң №4 үндүрүлгезинде “Эки чүүлдерни кылырынче далажыңар” деп рубриканың адаанга Н.А. Атрашкевичиниң “Ооң ада-иезинге адааргаар-дыр мен” деп бичежек материалын номчудум. 
Пассажирлер хоорай автобузун манап турган. Автобус доктаамы чедип кээрге, улус үне чүткүп, сыңмарлажып эгелээн. А үнер эжикти ийи улуг сумкалыг 80 хире харлыг кырган-ава дуй туруп алган. Артында эр кижи: “Чүге пенсионерлер бажыңынга олурбас чүвел? Ыяап-ла хайым, бачым үеде ыңай-бээр баарлар” – деп хыйланган. “Дүрген, үнүп көрүңер, кырган-авай” – деп, аныяк оол аңаа улашкан. Кырган-ава оон артык девидей берген, адаанда тепкиишче базар дээрге, кончуг улуг барбалары шаптыктааш турар. Оон, та кайыын-на чүве ыйнаан, автобусче 8 харлыг хире оолчугаш халып келгеш: “Кырган-авай, меңээ бир сумкаңар бериптиңер, мен дузалажыйн” – дээн. Кырган-аваның арны чырып келгеш: “Ап-ла көр, оглум. Мен чааскаан чадажып тур мен” – дээн. Оолчугаш сумканы черге салгаш, кырган-авага автобустан дүжеринге дузалажып, холун сунган. 
– Четтирдим, эргимим! Угаанныын! – деп чугаалааш, кырган-ава кылаштап чорупкан.
– Мен силерге орукту кежеринге дузалажыйн – дээш, оол кырган-аваның аар сумказын албышаан чугаалаан.
Кырган-ава болгаш оол кады чугаа­лашпышаан чорупканнар...
“А мен оларның соонче көрүп тур­гаш, оолдуң ада-иезинге адааргап тур­дум” – деп, автор кыска чүүлүн дооскан.
Ажы-төл, уйнуктар, салгакчылар шак бо оол дег дузааргак, экииргек, угаанныг болган болза, дыка-ла эки.
А мен эгезинде бижээни: “Бис төлеп каан улус-тур бис, оглувус олурзун” – деп орар ада-иеге адааргавас, а оларны харын-даа кээргээр-дир мен.
Ольга  САЛЧАК.
Кызыл  хоорай.
 
ХОМУДАВА, ЧАЙЫМ ЧОГУЛ
 
Кырыыр назын, хомудавайн, өршээп көрем.
Кырым сынар, сеңээ чедер чайым чогул.
Чалааннарга амдыызында бараан болуп,
Чараш ырга ынакшылды алгап көрейн.
Бүрен-Хемге Кызыл хоорайның «60 хардан өрү» клубтуң кежигүннери аалдап четкеш, мынчаар оюн-тоглаавысты эгеледивис. Зоя Хорлууевна Алтай крайда улуг назылыглар клувунуң даргазы Снегинниң чогаатканы «Пожилой» деп шүлүүн, Рада Сагааевна «Ава» деп ырыны, Доржатмаа Кууларның «Өг» деп баштак шүлүүн күүсеткенин бүрен-хемчилер чаптап, магадап дыңнадылар. Көрүкчүлерниң дилээ-биле «Каттыраңнап чаңнап келем» деп ырыны хөйнүң күүселдези-биле катап ырлаарга, көрүкчүлер аразында хоочуннар бисти деткип, кады бадырып турду.
Бүрен-Хем суурда хоочуннар даргазы Чечек Допаевна Ондар,  Культура бажыңының эргелекчизи Эртине Борисович Хигең, уран чүүл удуртукчузу Айлаң Калдар-ооловна Ондар, ном саңының ажылдакчызы Оксана Матпаа чиң шайы-биле хүндүлеп, чигир-боова, эът-чемин делгеп, аажок-ла хүндүледилер.
Улуг назылыг бот-тывынгыр артистерниң оюн-тоглаазын бүрен-хемчилер аажок сонуургап көрүп, оларның девии-биле омак-хөглүг ажыл-ижин уламчылап артып кагды. Удур-дедир өөрүп четтириишкинниң сөстерин илередип, аалчылар, бистерге суй белекти сунган. Чанар мурнунда С.Пюрбюнуң «Чарылбазым чалыы назын» деп ырыны ырлааш, хөлгевиске олуруптарывыска, арын-шырайынга хүлүмзүрүг чайнаан көрүкчүлеривис холун чайып туруп кагды.
Анзатмаа  МОНГУШ, 
күш-ажылдың хоочуну.
 
ШАЛЫҢНАРНЫҢ ЫЛГАЛЫН ЭДЕ КӨРЗЕ…
 
Күрүне Думазының депута­дының айда шалыңы 356 муң рубль деп Төп телевидениениң медээлеринден дыңнааш, шуут кайгап калдым. 
Бүгү назыда башкылап чораан мээң пенсиям бир айда 18 муң рубль. Санап көөрүмге, Күрүне Думазының депутады мээң пенсиямдан 18-19 катап хөй шалың ап турар-дыр. Арыг шалыңдан аңгыда депутаттарның янзы-бүрү чии­гелделери, шаңнал акшалары база хөй улус деп дыңнаан мен. Бистерниң пенсиявыска 200-300 рубль немээрде, чартык чыл чыгыы Күрүне Думазының депутаттары хуралдап кээр. А оларның шалыңын, чиигелделерин та кым, та кайы албан чери ындыг хөй кылдыр док­таадып турар чүве? Ону мен ышкаш бөдүүн кижилер билбес.
Күрүне албан черлериниң ажыл­дак­чыларының, эң ылаңгыя удур­тукчуларының шалыңы чуртта ортумак шалыңдан оранчок хөй, оларның шалыңын кызырар дугайында чугаа көдүрлүп турар, ынчалза-даа бо айтырыгларны шиитпирлеп болур кижилерниң холдары-даа, күзели-даа аңаа амга чедир четпээн. Ол-даа билдингир, бир эвес ындыг айтырыгны шиитпирлептер болза, оларның боттарының шалыңы кызырлып каар болгай.
Тывада байдал база ындыг. Мээң уруум библиотекада ажылдап турар. Кайы библиотека дээрзин айытпас мен, чүге дээрге ол билдине бээр болза, мээң уруумну кызып-кыйып туруп бээр. Мээң уруум айда 9 муң рубль шалыңныг, а библиотеканың директору ооң шалыңындан 4 катап хөй, 35-36 муң рубль шалыңныг дээр-дир. Улуг эвес библиотеканың директору ол хире хөй шалыңныг кандыг ажыл кылып орарыл? 
Чуртка кризис тыптып кээрге-ле, камналга (оптимизация) дугайында чугаа үндүрер, а херек кырында ол кызырылда дээр­зи билдингир-ле болгай. Бистиң республиканың байдалынга алыр болза, кылып турар ажылы эмин эрттир хөй шалың алыр хире эвес күрүне албан хаакчыларының шалыңын кызырары камналганың курлавыры деп бодаар мен. Күрүне албан чериниң удуртукчузу ооң удуртуп орары албан черинде ортумак шалыңдан 2 катап хөй шалың алыр болза, черле чүүлдүг. Совет Эвилелиниң үезинде ылап-ла ындыг турган болгай. 
Арат-тараачын ажыл-агыйлыг, садыг-магазинниг, хууда бүдүрүлгелерлиг сайгарлыкчы кижилер акшаны чежени-даа ажылдап ап тургайлар-ла. Олар дээрге күрүнеге үндүрүглер төлеп, бюджетке акша-төгерик киирип турар кижилер-дир. Шолбан Кара-оол дарга оларны деткип, «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг», «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» дээн ышкаш төлевилелдерни боттандырып турары дыка эки-дир. Бюджетке акша-төгерик киирер кижилерни ам-даа улам деткип, оларның санын көвүдедип, ажылының хемчээли-даа, ужур-утказы-даа күрүнеден алыр шалыңынга дүүшпес кижилерниң шалыңын эде көөрү чугула.
Александр Монгуш, 
күш-ажылдың хоочуну.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.