1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ШЫННЫҢ" ПОЧТАЗЫНДАН

Ада-иениң үлегери
«БАЛЫК БАЖЫНДАН ЧЫДЫЫР»
 
Бо үлегер домакта улуг утка-ла бар. Чамдык улуг кижилеривис аныяк-өскенге үлегер-чижек чок, арагалаар, ажыл кылбас, аразында найыралдыг эвес, өскелерни бактаар, адааргаар, халас амыдырал күзээр, кенни-күдээзин чемелээр. Ындыг болурга ажы-төлден, уйнуктардан чүнү манаар? Ада-иелер үлегер-чижектиг болур болза, ажы-төлү, уйнуктары база ындыг болур.
Өскелер дээш өөрүп чоруур кижи эң-не эки кижи. Өскелерниң экизин эскерип  демдег­­лээр­ге, бодунуң экизин көргүзүп турары ол боор. Бистер чүгле ынак кижилеривистиң эки талаларын көөр бис. Танывас, дайзын деп турар кижилерниң база экизин көрүп, оларны мактап чоруур кижи езулуг арыг сеткилдиг  кижи-дир.
Чүге чамдык кижилер ажыл кылбазыл? Чалгаазы бе? Ада-иези ажылга өөретпээни бе? Ажыл чогунда бе? Күрүне буруулуг бе? Азы делегейниң саң-хөө буураашкыны (кризис) бе? 
Кандыг-даа амытан эртенден кежээге чедир ийи холу, будун шимчедип, ажылдадып турар, түңнели — тодуг. Бистерде пенсия, пособие, субсидия берип турар, ажыл чок дээш эвээш-биче акшаны база берип турар-дыр. Хырын тоттурар 200, 300 акшаны бир хүнде канчап-даа ажылдап ап болур. Чамдык кижилер ажыл кылгаш, озалдаар, үзер, шынар чок кылыр, алган акшазын арагалаар, таакпылаар, мегелээр, оорланыр. Эки, шынчы, харыысалгалыг ажылдаарга, эки шалыңныг, кижилер аңаа бүзүрээр, идегээр боор. Ажылдаан акшазын алгаш, ажы-төлүнге аъш-чем, идик-хеп, ойнаарак садып бергеш, оларның өөрүшкүлүг карактарын көөрү дег аас-кежик кайда боор!
Кижиге багай чуртталганы Бурган бер­бээн. Ада-иези багай чуртта деп кижизитпээн, салым-чаяалгазы багай деп чүве турбас. Амыдырал, чуртталгавыста шупту багай чүүлдерни боттарывыстың кылып турарывыста. Ооң бирээзи – арага.
Бирээде, арага ижерге, кижиниң кадыынга хоралыг. Арагадан хораннанып өлген кижилер кайы хөй. Ону кижи бодунуң эки туразы-биле бодунга хора чедирип турары-дыр.
Ийиде, ону ишкеш, албан эзириир, билбестээш, кем-херек үүлгедир, хосталгазын казыдар, домзактаар.
Yште, араганың хайындан ажылын­дан үндүртүр. Дыка эки ажылындан үндүрткен­нерниң саны хөй. 
Дараазында, өг-бүлезинден чарлыр, өскерлир…
Эзирик машина-балгат мунгаш, өре-ширеге дүжүп, чээлизин (кредит) төлеп артканнар база бар.
Арага садып турар кижилер (шынарлыг, шынар чок-даа арага болза) база-ла хора чедирип чоруур.
База бир бодунга хора чедирип чоруур чүүл – таакпы. Өкпези аарып чоруур кижилерниң хөй кезии таакпылаар. 
Чашпанның (наркотиктиң) хоразын билбес кижи чок. Мээң билирим бир кижи 20 чыл хире чоок кижилерин, төрелдерин хилинчектеп келген. Эмчиге чыттырып, номга олуртуп чүнү-даа кылганнар. Ам ол өг-бүле, ажы-төл, ажыл-агый-даа чок. Бодунуң амыдыралын үреп алганын, угаан-медерели сээдең, мелегейин ам миннип турар. Ол ам чүгле орайтаан, чүнү-даа өскертири болдунмас.
Бо бүгүнү бис көрүп, дыңнап, билип турар бис. Бистиң төрелдеривисте, кожаларывыс­та мындыг чүүлдер болуп турар. Бо бүгүнү кылырга-ла, муңгарал, когарал, ыы-сыы, ажыг-шүжүг… Ынак ада-иевис, ажы-төлүвүс дээш кижи бүрүзү боданып, өскерлип көрээлиңер.   
Буян БАШКЫ.
 
Оорнуң оруу муңгаш
АЛАШ БИЛЕ АРАТ
 
Кыштың соогунда төнчүзү көзүлбес шөлде канчаар-даа  харыы чок, бүткүр боду хыраа, хевинде бүрүлер чыпшынган кижи кылаштап чораан. Ооң хеви дошталып доңуп калган, бодунуң шаг-шинээ төнген, полиция машиназындан дезип халыыр харыы чок, харын-даа доңганындан боду-ла олурупкан.  
Ол кижиден кайыын келгенин айтырарга, талыгырда кыштагдан үнгеш, хойларын дилеп чоруурун чугаалаан. Кыштаанга ону чедирип каар дээрге, ол айтып чадап каан. Суурларның бирээзиниң чурттакчызы ооң кажаазындан элээн каш бода малды оорлап үндүргенин дыңнаткан турган. Ынчангаш полиция ажылдакчылары орукка таварышкан кижини  килдиске эккелгеш, байысаарга, ооң ады Алаш болган.
Алаштың өөнүң ишти божаан, эмнелгеден улустарын үндүрер үе келген, аңаа акша херек апарган. Мал оорлап, ажык-кончаа үндүрүп алыр деп ол шиитпирлээн. Оон үргүлчү хөмүр-даш дилеп келир бодундан бичии өскүс оолду мал оорунче киириштирип: «Эъдин садыптарывыска,  хеп садып алыр сен» — деп көгүткен. 
Олар Алаштың машиназынга олурупкаш, Сүт-Хөл кожуунда ооң эжинге келгеннер. Эжи Арат бичиизинден мал оорлаарын билир, ындыг херекке онаажып чораан, ынчангаш ол-ла дүне бир бажыңдан инектерни оорлап алырын эжинге сүмелээн. Сүлчээлешкеш, олар бир бажыңның мал кажаазындан инектерни дүне оорлап, үндүр сүргеннер. Дугурушкан черинге манаарын чугаалааш, Алаш машиназын мунуп алгаш, чоруй барган. Арат биле бичии оол малды сүрүп чорупканнар. Хондур сүргеш, даң адар душта дугурушкан черинге олар инектерни эккелгеннер. Арат суурунче дедир кылаштапкан, Алаш инектерни  арыг иштинге ыяштарга хендир-биле баглап эгелээн, бир инекке хендир четпейин баарга, бодунуң моюн ораары-биле баглаан. Ол үеде ооң эштери машинага олурупкаш, инектерни чүдүрер улуг машина дилеп, хоорай киргеннер. Ынчап турда, аъттыг улус инектерниң изи-биле арыг чанынга тып чедип келген. 
Алаш, алаакче хандыр кирип,  дезипкен. Ол маңнап чорааш, сугга база дүшкен. Кыштың соогунда ооң хеви сырайтыр доңа берген, өл хевинге арганың бүрүлери чыпшынган. Ол ховуга доңган, шаг-шинээ төнген, чанар дээш кылаштап чорда, полиция машиназы халдып келгени ол.  
Инектерниң ээзинге эгиттингенин бодап, суд мурнунга оорлар буруузун бир аай долузу-биле билингеннер. Алаштың  ээн  ховуга бүгү боду доң дош чораанын херечи судка тайылбырлап чугаалаарга, Алаш боду безин каттырып олурган. 
Ук херектен аңгыда Алаш биле Арат ооң мурнунда база мал оорлап турганы билдинген. Чүге-ле ийик, Алашка кандыг-бир чылдагаан-биле акша херек апаарга, Сүт-Хөлде Арат эжинге ол чеде бээр. Арат ону куруг чандырбас, ол-ла дүне малды ыяап-ла оорлап, хай деп бээр турган. Суд сайгарылгазынга олар арткан херектеринге буруузун билинмээн-даа болза, ук херектерни үүлгеткенин херечилер  бадыткаан. Олар сүлчээлежип, бир коданның шээр малын  кажаадан ийи катап аңгы-аңгы үелерде оорлап турганы илерээн. Элээн каш шээр малды кажааның  кырындан үндүр көдүрүп оорлап турганнар. Бир хойну олар Алаштың бажыңынга дөгерип чигген, Артканнарын  Алаш саткаш, акшаны бодунуң  чоруктарын чогудуп алырынга хереглээн. Арат  бодунуң суурунуң чурттакчыларын, чонун оорлап турган болгаш, «Шээр мал албаан мен» деп, ооң кады оорлаан эштери  чугаалап турда-ла, хөрлеп шаг болган.
Алаш биле Арат хосталгазын казыттырып шииттирген. Оларга катчып, мал оорунга киришкен оол  шенелде хуусаага шииттирген. Шээр мал оорлаарынга киришкен назы-хар четпээн оолга хамаарыштыр херек истелгезин  соксаткан. 
Ирина Дамчат-оол,
 шииткекчи. 
(Оорларның ат-сывын өскертип бижээн).
 
Буянныг үүле
ХИН-АВАЛАР, ХИН-АЧАЛАР
 
Кызылдың башкы училищезин дооскаш, хуваалда езугаар Тес-Хем кожууннуӊ Чыргаланды ортумак школазынче ажылдап келгеш, бо хүннерге чедир башкылап чор мен. 
Бистиӊ Чыргаланды сумувуста чурттап чоруур буянныг кижилер – хин-авалар дугайында шинчилел ажылын чорудуп, өөреникчилерим 4-кү классчылар-биле дыка хөй хин-авалар-биле ужуражып, оларның солун чугааларын дыӊнап би­жээн бис. Ол ажылымны школавыста Юрий Аранчын аттыг музейивистиӊ хоочун башкызы, «Улус өөредилгезиниӊ тергиини» Очур-Хоо Сагдыевна Эртинеге дужаа­рывыска, кончуг үнелеп, өөрүшкү-биле хүлээп алды. Ынчангаш ажылывыстыӊ кезиин маңаа таныштырайн.
«Маадыр-иелер»
Хөй уруглуг болуру тыва өг-бүлениң турум чаңчылдарынга хамааржыр. Чүс-чүс тыва иелер «Маадыр-ие» деп хүндүлүг ат-биле шаӊнатканнар. 
Чыргаланды сумузунда «Маадыр-ие» деп бедик аттыӊ эдилекчилери: Долума Содаковна Айдышаа, Шилимаа Байыровна Адыя, Чедей Хурагандаевна Баткар, Ажыкмаа Дембиловна Допаан, Полина Сырат­овна Дөвүт, Делгермаа Шоюновна Минчей, Өнермаа Кежик-Чыргаловна Сувандии, Диизеӊмаа Максимовна Сырат, Көк Сояновна Соян, Светлана Александровна Севилбаа, Бичекаа Дусууновна Минчеймаа, Сендеӊмаа Айыжыевна Сырат, Саар Санааевна Умбаа, Саартай Максимовна Оюн, Ольга Шойгар­овна Оюу, Билзенмаа Шараевна Оюн, Чинчирмаа Дугуровна Чагармаа, Кускелмаа Дембил­овна Долгар.
Хин ава – буянныг ие
Ие кижиниӊ чаш төлдү чырык чер кырынга бодарадып, кижи кылдыр өстүрүп кижизидери кончуг харыысалгалыг хүлээлге, өөрүшкү болур.  Ие кижиниӊ караан чырыдып, уругну бир дугаар уткуп, хүлээп алыр кижини хин-ава дээр.
Хин-ава кончуг буянныг, харыысалгалыг, эвилеӊ-ээлдек, ак сеткилдиг, дузааргак кижи. Шаанда эмчи чок үеде азы ырак аалга божуур таварылгада, улгады берген кырганнар божудуп, хинин кезип алыр турган. Суурувуста кырганнар-биле ужуражып чугаалажырывыска, чаш төлдүӊ хинин кескен кырганнар эвээш эвес болур чорду. Уруг хинин таварышкан кижи кеспес. Ону тускай чаяалгалыг кижи кезер.
Чыргаланды сумузунда хөй ажы-төлдүӊ хин-авалары: Мандалмаа Тараачы, Чедей Хурагандаевна Баткар, Татьяна Сыратовна Долгар, Кускелмаа Дембиловна Долгар, Минчеймаа Морозовна Доолай, Делгермаа Шоюн­овна Минчей, Кара-Кыс Шокаровна Оруйгу, Анай Шараевна Оюн, Суваӊ Абрамовна Хураган, Мандалмаа Аралдии, Шилжирмаа Максимовна Балдан, Доозаӊмаа Лудуевна Иргит, Бадыраа Чымчаковна Чамзын-оол, Ким Лайылдаевна Увангур дээш ѳскелер-даа.
Хин-ачалар
Хин-авалардан аӊгыда хин-ачалар база бар. Оларга Ак-Сал ирей, Терекпен Оюн, Тараачы Кивааевич Иргит, Белек-оол Магаранзаевич Минчей хамааржыр.
Суйбап домнаары
Хин кезеринден аңгыда, суйбаар кырганнар турган. Ол болза уруг кудулап, чыдыны эпчокталганда, суйбап домнаар кижи. Ындыгларга кырганнар Мандалмаа Аралдии, Ак-Сал Ирей, Көген Оюн, Оюн Терекпен Ирей, Кара-кыс Уванзай, Мандалмаа Тараачы, Минчеймаа Тоолай, Шагаачы Чедей дээш ѳскелер-даа хамааржыр.
Хин-ача дугайында сөс
Суваӊ Абрамовна Хураганныӊ ачазыныӊ дугайында сактыышкыны: «Ачам Тараачы Киваевич Иргит Чыргаланды сумузунга даргалап-даа, совхозтуӊ партия ажылынга-даа ажылдап чорду. Хомду дайынының киржикчизи Иргит Бадыраа Южинмеевичиниң акызы (Игорь Иргиттиӊ ачазы). Сөөлгү чылдарында сов­хозка чылгычылап турган. 
Аъттыг чер чорааш, черге дыштанып оргаш көрүптерге, чиктии кончуг шимчевес чылан чыткан. Бо кандаай чоор дээш топтап көре бээр­ге, боостаазында улуг борбак чүве чыдыпкан, бергедеп чыдар чылан болган. Шаанда күске сыырыпкаш, бергедээн чыланныӊ күскезин үндүр суйбаан кижи «тудугжу» болур дижир чораан дээш, чыланны барып шинчилеп көрүп, кудуруун тударга, соок, улаштыр суйбааш-суйбааш, ол борбак чүвени өрү суйбаза-суйбаза, үне берзе-ле кушкаш болган. Кушту үндүр суйбааш, чыланны көрүп турарга, шимчевес-даа чыдар. «Бо кандыг аайлыг чүве болу берди, чүнү кылып кагдым, өлүү-даа, дирии-даа билдинмес» дээш, корткаш аъттаныпкан.
Сөөлүнде улуг улуска бо таварылганы чугаалаарга: «Черле ындыг, элээн­ бергедеп чыдар, оон ол дөмей-ле сегий бээр» — дижир болган.
Элээн үе эрткен соонда, бир-ле хүн ачам Кызыл-Арыгже аъттыг бар чыдарга, уткуштур аъттыг кижи шаап келген. Шаап келзе-ле, Кочага (Кочага Шурун-Кара) башкының ачазы болган:  
– Аалда кижи божуп чадап, сыртыы саадап, бергедеп чыдар, эмчи чалап чор мен. Чүве билир лама кижи чалап, көргүзеримге, «орук ара бир кижиге та­вар­жыр-дыр сен. Ол кижи дыка улуг дуза чедирип болур-дур» диген чүве. Бир ду­гаар душкан кижим силер-дир силер, барып дузадан кадып көрүңерем – деп дилээн.
– Ындыг чүве кылып көрбээн, билбес кижи-ле болгай мен – дээш, кады аалга келген. Шынап-ла, херээжен кижиниң арны-бажы агара берген, байдалы берге болган. Холун чуггаш, уруг сыртыын суйбап, чаларадып үндүрүп, ол херээжен кижиниң тынын ынчаар алган. 
Ооӊ соонда ачам уруг-дарыы док­таавас, сыртыы саадаар улус­ка дуза чедирип, суйбап, чеже-даа уруглар хини кескен. Уруу Сувактың үш-даа уругларының хинин ачам кескен. Шаанда тыва кижилер уругларының хинин кончуг үнелеп шыгжаар, бичии дөрбелчин хапка суккаш, кавайының бажынга азып алыр чораан. Каш ажы-төлдүгүл, ынча хин адыг дыргаа-биле кады кавай бажында азып каан турар».
Бо сактыышкынны биске чугаа­лап берген буянныг ава, кырган-ава, хин-ава Суваӊ Абрамовна Хураган 1931 чылда төрүттүнген, 5 оолдуӊ, кыстыӊ хүн­дүт­келдиг иези, «Чодураа» совхозтуӊ үнде­зилекчилериниң бирээзи, бирги херээ­жен тракторист, 1951 чылда «Нати» деп трактор-биле совхозтуӊ тарылгазынче кирген.
Кырган боду 3 уругнуӊ хинин кес­кен. Хинин кескен уруглары: Аян Болат-оол, Бодаалай Санайның бир уруу, Де­вий-оолдарныӊ бир уруу. Шинчилел ажылывыс­ты ам-даа уламчылап, кылып турар бис.
Любовь Айдышаа,
Тес-Хем кожууннуӊ Чыргаланды школазының эге класс башкызы.
Эмчилеримге
КАРААВЫСТЫ КАМНААЛЫҢАР
 
Мен эрткен чылдың эгезинде хенертен караамның көөрү баксырааш, Кызылче эмчилеп чорупкан мен. Хоорайның 2 дугаар поликлиниказынга хүлээп алыышкынга киреримге, Калинин кудумчузунда чыдып эмнээр салбырже чоруткан. Аңаа Галина Соян эргелекчилээн карак эмнелгезинге чыдып эмнеттим.
Карак кижиниң эң чугула органы болгай. Мээң-биле кады эмнелгеге күш-ажылдың хоочуну, башкы Сырга Күдерек база Бай-Тайгадан дөрт-беш кижи эмнедип чыткан. 
Салбыр дөрткү каътта, чылыг болгаш арыг-силиин канчаар. Санитар кыстар аштап-чүлгүп-ле турар. Аңаа чыткаш чүнү-даа көрдүвүс. Бир улгады берген кадарчы угбайның карааның аарыын эмнээрге-даа, караа көрбес хевээр болган. Уруглары авазын алгаш барды. Хып дээн аныяк уругнуң база-ла караа орта көрбес. Ооң карааның суу төгүлгеш, көрбейн барган, каяа-даа караан эмнеткен болду. Тожудан чолдаксымаар дурт-сынныг, эрези кончуг аңчы угбайның карааның көөрү баксыраан. Ооң солун чугаа­зын бо-ла чыглып алгаш дыңнаар бис. Аңчы угбавыс аныяанда дииңни часпайн адып чораан. Аарыг кижилерге эмчилерниң холунуң чымчаан, кезиишкиннерниң эки эрткенин чугаалажып турарын кижи бо-ла дыңнаар. 
Карак эмнелгезинде чыдар улустуң оочурунуң хөйү мени кайгатты. Канчап черле кижилерниң караа мынчаар баксырап турар чоор. Он хонгаш мени эмнелгеден үндүр бижип турда, оон-даа хөй кижи оочурлап турду. Мээң палатамга 83 харлыг орус омактыг кырган-авай чыткан. Кезиишкин соонда, ооң караа эки көөр апарды. А бистер тывалар чүге-ле ийи кадыкшылывысты херекке албас бис. Ынчангаш карааңарны камнап чоруңар.
Yнүп келген Чаа чылда эмчилеримге өөрүп четтиргенимни “Шын” солунну таварыштыр илередикседим. Аарыг кижилерниң мурнундан салбырның эргелекчизи Галина Васильевнага, кезер эмчилер Григорий Николаевичиге, Айлана Шурузунаевнага четтиргенивисти илередип, демниг коллективиниң харыысалгалыг ажылын үнелеп тур бис. Чаа чылда оларның холу чиик, ажыл-херээ бүдүп-ле турзун деп йөрээдивис. 
Татьяна  КYЖYГЕТ.
Кара-Хөл  суур.
 
Юбилей
ЧААРТЫЛГАЛАР  ХӨЙ
 
ТР-ниң караа көрбестер болгаш көөрү кошкак улус­ка тускайлаттынган ном саңы 30 чылдаан оюн демдег­леп эрттирген. Байырлалга республиканың аңгы-аңгы албан черлериниң төлээлери, библиотеканың хоочуннары, караа көрбестер ниитилелиниң кежигүннери, улуг-бичии номчукчулары хөйү-биле киришкен.
1986 чылдың октябрь 15-те караа көрбестер ниитилелиниң, ол үеде бүдүрүлгениң директору Галина Ефимованың удуртулгазы-биле тус­кайлаттынган ном саңы ажылдап эгелээн. Ооң бирги директору – Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы Светлана Шивит. Баштайгы дээрезинде “чугааланыр номнарны” Москвадан чагыдып ап турган. 
2003 чылдың ноябрьдан эгелээш амгы үеге чедир библиотеканың директору – Аида Дагба. Ооң удуртуп, ажылдап келгениниң үезинде дыка хөй чаартылгалар, бурунгаар базымнар көскүзү-биле караа көрбес кижилерниң амыдыралынга онза рольду ойнаанын Тываның караа көрбестер ниитилелиниң удуртукчузу, хоочун башкывыс Аңгыр-оол Хертек демдеглээн.
Чугула болуушкуннарның бирээзи – тыва дыл кырынга Брайль шрифтилиг үжүктерни үндүрүп, тюрк чоннарның алфавидинге үндезилээн ө, ң, ү деп үжүктерни немээни болур. 
“Төрээн дылывыска ном, солун-сеткүүл номчуурга, аянныын, эргимин” – деп караа көрбес номчукчулар сеткилинден өөрүп, чугаалап турарын бо-ла дыңнаар бис. Тус­кай мергежилдиг дикторлар дузазы-биле номчаан “чугааланыр номнарның” саны 10 муң ашкан. Номнар үндүрери-биле акшаландырыышкын нарыыдай бээрге, Аида Александровна ажылдакчы кыстары-биле тыва романнарны, шүлүктерни, шиилерни номчуп турар. 
Сөөлгү үениң компьютер технологияларын долузу-биле ажыглаар дээрге өрээлдер бичии болуп турар. Ынчангаш Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолче дилег киирген бис. Ооң харыызы эки түңнелдиг болурунга идегеп, библиотеканың ажылынга ам-даа бурунгаар депшилгени күзедим.
Жанна  ТЮЛЮШ.
Кызыл  хоорай.
 
ЧАРАШ АЯЛГАЛАРЫ-БИЛЕ ӨӨРТҮП ЧОРЗУН
 
Чонувустуң аразында чок дээн шыырак композитор, нотограф, шүлүкчү, ыраажы Мерген-оол Нурзаттың 70 харлаанынга тураскааткан чогаадыкчы кежээзинге баргаш, дыка-ла сонуургадым. Кайгамчык делгем көрүштүг, улуг талантылыг кижи-дир деп билдим.
Ооң хөй-ле черге ажылдааш, бодун көргүскен, кижилерниң ынакшылын, хүндүткелин аныяандан тура-ла чаалап алганын бо кежээзинге көргүстү. Шаңнал-макталдары хөрээн долдур көстүп турду. Ол хүн база ТР-ниң Композиторлар эвилелиниң даргазындан база медальды алды.
Ол амгы үеде Шамбалыгның бичии чаштары-биле ажылдап, оларны уран чүүлге өөредип турары база оларның келир үезинде чараш чүүлге өөредип, чаңчыктырып турары хөйнү чугаалап турар-дыр.
М. Нурзаттың чогаадыкчы кежээзинге республиканың сураглыг композиторлары, ыраажылары — бүгү-ле уран чүүлдүң «сылдыстары» кириштилер. Аныяк композитор Томас Монгуш биле алдар аттыг композитор Василий Донгак оларның баянга ойнааны кайгамчык болду. Кайгамчыктыг ыраажы Титов Санчат катаптаттынмас чараш үнү-биле көрүкчүлерниң сонуургалын оттурду.
Композиторнуң кады төрээннери, чоок кижилери, уругларының авазы ооң улуг деткикчилери-дир деп билдим.
Мындыг ховар салым-чаяанныг кижилер чурттап, чонунга бараан болуп чорууру өөрүнчүг, чуртталга солун, чиик-даа апарган ышкаш. Ынчангаш мындыг онзагай кижилер хөй-ле чылдар дургузунда чонун чараш аялгалары, ырылары-биле өөртүп, аныяк-өскенни чараш чүүлдерге өөредип-ле чоруурун күзээр-дир мен.
Алдын-кыс САРЫГЛАР,
РФ-тиң ниити билиг школаларының 
хүндүлүг ажылдакчызы.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.