1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ШҮҮГҮ НОЯНЫ ЧОРААН КЫРГАН-АЧАМ

Эрткен чылын Россияның соңгу найысылалы Санкт-Петербург хоорайже аян-чорукчулап чорааш, кырган-ачам, кырган-авам Анай-оол Дыытпаевич биле Капитолина Алексеевна Ховалыгларның бажыңынга Москвада чурттап турар дуңмам Дарина-биле аалдап четтим. Олар-биле ужуражырын Кызылдан үнер­­де-ле, телефон дамчыштыр дугуржуп алдым. Бажыңының чанынга чеде бергеш, домофонну базыптарымга: «Кымыл?» деп айтырган. «Тывадан төрелдериңер-дир бис» — дээримге, ажыдыпты.

Анай-оол Дыытпаевич бисти эжииниң даштындан уткуп алды. Амыр-менди солушкан соонда, бисти чемненир өрээлинче чалады. Аңаа шайын хайындырып, столун делгеп турар үеде Капитолина Алексеевна бистиң чанывыска чедип келири билек, чугаалаштывыс. Олар бисти Тывада онза-солун чүү болуп турарын, кандыг өскерилгелер, чаартылгалар барыл, дөргүл-төрелдериниң амыдырал-чуртталгазын сонуургап айтырдылар. Эң онзазынган чүүлүм Капитолина Алексеевна Тывада чурттап турар дөргүл-төрелдериниң шуптузунуң ат-сывын билири кайгамчык, чүге дизе ооң хары ам 90 ашкан. Анай-оол Дыытпаевич төрээн тыва дылынга чугаалажырга аажок эргим-дир дээрзин өөрүп чугаалады. Изиг шайны аартап оргаш, оларның кайгамчык амыдырал-чуртталгазы-биле таныштым.

1952 чыл. Тываның школаларынга чаа өөредилге чылының эгелээриниң бүдүүзү. Ол чылын Капитолина Алек­сеевна Куванова ырак хоорайдан Тывага ажылдаары-биле чедип келген. Аныяк башкыны Сүт-Хөл кожууннуң Бора-Тайга школазынче хуваалда езугаар чоруткан. Ынчан аңаа эге школа турган. Ол бодунуң баштайгы күш-ажыл­чы базымнарының дугайында мынчаар сактып чугаалады:

— Ковров хоорайның башкы институдунга өөренип турдум. Ону доозуптарым билек, мени Тываже чорудупкан. Ынчан Тыва дугайында билбес-даа, дыңна­ваан-даа турган мен. Маңаа келгеш, шуут кайгап калган мен: өске чон, өске дыл, өске езу-чаңчыл, өске культура. Бир-тээ, чедип келген болганымда, шиит­пирлиг бодангаш, ажылдап кирипкен мен. Бора-Тайга школазынга математика башкызы орус эжим уруг-биле кады чеде берген бис. Ооң-биле чаңгыс бажыңга кады чурттап турдувус. Мен ол школага орус дыл болгаш литература башкылап турдум. Тыва өөреникчилер ынчан орус дылды  билбес турган. Ынчалза-даа оларның өөредилгеге сундулуун, сонуургалының бедиин,  хамык чүүлдү дүрген шиңгээдип аптарын эскерген мен. Ооң соонда мени өөредил­ге эргелекчизи кылдыр томуйлаан.

Бир катап ажылдап турумда, өрээ­лимге шериг хептиг аныяк оол кирип келген. Ооң-биле чугаалажып, таныжып алдывыс. Ол ынчан бистиң школавыс­ка очулдурукчу башкызы болуп ажылдап турган. Чоорту-ла ынчаар ужуражып каап чоруп турувуста, ол менден салдыкпастай берген. Найыралывыс чоорту быжыккан, ынакшылче шилчий берген. Бир катап ол меңээ: «+г-бүле тудуп, кады чурттаар бис бе?» — деп санал киир­ген. Баштай аайын тыппайн, боданыр ужурга таварышкан мен. «Тывага дугуржулга езугаар дөрт чыл ажылдаар болгай мен. Ам ийи чыл арткан. А ооң кадында чуртумда эш-өөрүм, ада-ием, дуңмаларым сактып, чаныксаарым база кончуг. Канчаар кижи боор мен? Бир эвес чөпшээрежиптер болзумза, маңаа Тывага, ол хевээр артып каар ужурлуг мен» деп дүвүренчиг бодалдар мени амыратпастай берген. Ынчаар элээн боданып-боданып, адак соонда өг-бүле тударынга чөпшээрежир ужурга таварышкан мен. Ажыы-биле чугаалаарга, ынакшылдың быжыг доңу салбайн барганы ол-дур ийин.

Удаваанда 1954 чылдың февраль 25-те куда-дойувусту дүжүрген бис. +өм ээзиниң ада-иези, дөргүл-төрели база аңаа чурттап турган. Бир катап мени төрели угбазының бажыңынче аппарып киирди. Олар бисти аажок эки, чылыг-чымчак уткуп, хүлээп алдылар. Ынчан бир дугаар сүттүг, дустуг тыва шайны иштим. Меңээ өөренмээн кижиге шай ындыг-ла эки эвес ышкаш сагындырган. Ынчалза-даа аңаа чоорту өөрени берген мен. Меңээ эң амданныг чем үске быжырып каан далган болган.

Ол чылдарда өөм ээзиниң төрел угбазы-биле чоок таныжып, найыралдажы берген бис. Ол кончуг хүндүлээчел, биче сеткилдиг, дузааргак, ажык чаңныг кижи. Кызыл хоорайга чурттай бергеш-даа, ооң аал-оранынга үргүлчү барып, харылзажып турдувус. Ажыы-биле чугаалаарга, тыва чоннуң хүндү­­лээчел, төрелзирек, чымчак сеткилдиг аажы-чаңы, бүдүжү ол школага ажылдай берген баштайгы чылдарымдан эге­лээш-ле, меңээ чоок, сагыш-сеткилимге аажок тааржы берген. Ынчангаш тыва кижиге кадай кылдыр барып алган болганымда, ооң ада-иезин, акы-дуңмаларын, дөргүл-төрелдерин база-ла олар ышкаш бодумга ынчаар хүлээп ап чоруурумну угааган мен. Бистиң төрел харылзаавыс кажан-даа үстүп көрбээн. +өм ээзиниң чоок кижилери бистиң бажыңывыска кээрге, хүндүткел езузу-биле хүлээп ап чор мен. Олар черле куруг келбес, белек-селээн эккеп бээрлер. Бодумнуң таламдан оларны база хол куруг үндүрүп көрбээн мен.

Бис ийиниң аажы-чаңывыс аңгы: Анай-оол арай дүрген, түр када ажына кааптар кижи, а мен оожум, томаанныг, далаш чок, бүдүштүг мен. Ынчангаш улуг маргылдаа үндүрбейн, бот-боттарывыс­ты дыңнажып, хүндүлежип, сүмележип, деткижип чоруур бис. Кады чурттааш үр апардывыс, 59 чыл чеде берген. Харым улгаткан, таптыг-ла 91 харлыг мен.

Бир оол, бир кыстыг бис. Оглувус Юрий Новосибирск хоорайда, а Татьяна Санкт-Петербург хоорайда өг-бүлелери-биле чурттап турар. Ынчангаш бис уруу­вустуң чанынче чоокшулап, 2010 чылда көжүп кээп, мында турумчуп чурттай бердивис. Юрийниң оглу биле керни бистиң   чанывыста.   Уйнуктарывыс хүннүң-не кээп, биске дузалажып турарлар — деп, ол чугаалап берди.

Капитолина Алексеевна Ковровтуң башкы институдунче кирериниң мурнунда ийи дайынга киришкен. Баштай Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелей бээрге, ИХЯ-ның шериглериниң Төп район эргелелиниң ротазының дайынчызы, а 1945 чылдың апрель айда ооң ротазын Хабаровск хоорайже чоруткан. Ынчан Япония-биле чөрүлдээ эгелей берген турган. Орта ол дайынчы месилдежиишкиннерге киржир ужурга таварышкан. «Ынчангаш дайынны көөр хөңнүм чок, тайбың үе мөңгези-биле турар болзун» — деп ол йөрээп олурду. Эрес-дидим чоруу дээш дайынчы медальдар-биле шаңнаткан. Ооң күш-ажылы база хилис барбаан: өөредилге шугумунга 40 чылдарда ажылдааш, «Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы» аттың, «Күш-ажылдың хоочуну» деп медальдарның эдилекчизи болган.

Кырган-ачам Анай-оол Дыытпа­евич Сүт-Хөл кожууннуң Бора-Тайга чурттуг малчын арат Дыытпай Ховалыгның өг-бүлезинге 1928 чылдың октябрь 22-де төрүттүнген. Ооң чугаалап бергени мындыг:

— +г-бүлевис улуг: 2 кыс, 6 оол бис. Бис бичиивистен тура мал-маган ара­зынга өстүвүс. Ачам тараа тарыыр, сиген белеткээрге аңаа дузалажыр бис. Акыларым улгады бергеш, Тываның революстуг шериинге турган. Улуг акымдан бичиизи ТАР-ның ССРЭ-биле кызыгаарынга шериг албанын эрттирген. Ачам-биле аңаа барып, ооң-биле ужуражып чораан бис. Бир акым Сүт-Хөлдүң шагдаа черинге ажылдап турду. Хүн­дү­лүг дыштанылгаже үнгеш, ол «бурганнай» берген. Менден улуг акым Бора-Тайгага чылгычылап турган.

Мен спортка ынак кижи мен. Ачам мөге чораан болгаш мен база ону дөзеп, хүрежир турдум. Чадаананың 7-ги кла­зынга өөренип тургаш, май 1-де үжүүрлешкеш, май 9-та шүүлген мен. Ынчан Тываның эң шыырак мөгелериниң бирээзи Комбу деп кижини октаан мен.   Оон  бээр-ле хүреш болган черден черле чыда калбайн чордум. Институтка өөренип тургаш, Уралдың, Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң студентилериниң хаак маргылдаазынга киришкеш, шеригжиткен чадаг чарышка бирги черни чаалап алганым уттундурбас.

Бора-Тайга ортумак школазынга 4-кү классты, Чадаанага 7-ги классты, Кызылдың 2 дугаар школазын доостум. Ооң соонда шериг албан-хүлээлгемни эрттирери-биле Хабаровск хоорайже аъттаныпкан мен. Аңаа ийи ай болганда, 1950 чылдың июль айда Кыдат Улус Республикаже чорудупкан. Порт-Артур — совет шериг кезектериниң турган чери ол. Аңаа аажок хөй шериг турган. Тывадан Черноусов дээр орус эжим-биле мени элээн болганда, Көрейже чоруткан. Орта хайгыыл отрядынга турдувус. Ооң мурнунда танкының механик-башкарыкчызынга өөренип алган турган мен.   Челябинскиден танкылар эккээр силер дээш элээн хөй солдаттарны чоруткан. Ол хоорайга баргаш, 30 хире танк алгаш, чогуур черлеринге чедиреринге киришкен бис. Оон Көрейден чедип келиривиске, «Кыдат-совет найырал дээш» деп медальдар-биле шаң­нады. Адак соонда 1954 чылдың декабрь айда совет шериглерни Кыдаттан үндүрген.

Шериг албан-хүлээлгевис эрттиргеш, орус эжим-биле Абаканга келгеш, ынчан автобус Кызылче маңнавайн турган, бир чүък машиназынга таваржы бергеш, ооң кырынга олурупкаш, найысылалга чедип келдивис. Чаа чылды аңаа эрттирген бис. Кады келген эжимниң ачазы ынчан почта дажып, кожуун­нарже үнүп турган. Ол мени төрээн суу­румга чедирип каан. Ол хүн ада-ием, дөргүл-төрелим чыглып, кончуг иртти дөгерип, изиг ханнаткан.

Бора-Тайга школазынга 1954 чылдан 1957 чылга чедир башкылап ажылдадым. Бир катап СЭКП райкомунуң секретары келгеш, соңгаар юридиктиг институтче кижи өөредип чорудар дугайында Кызылдан даалга алганын чугаалааш, Свердловск хоорайже өөренип чоруурун сүмелээн. +г-бүлем-биле дугурушкаш, институтче кирериниң шыл­галдазын дужаап, 1961 чылда ону доос­каш, Кызылга суд черинге ажылдай бердим. Аңаа херектер көрүп, ажылдап чоруп турумда республиканың прокуратуразынче шилчидипкен. Ынчан кадрлар айтырыын партия обкому шиитпирлеп турган болгай. Прокуратурага ажылдап турумда, партия обкомунуң административтиг органнар килдизинче инструктор кылдыр алгаш барды.  Улаштыр респуб­ликаның прокурорунуң эрге-дужаалынга 5 чыл ажылдадым. Ол-ла чылдарда Шүүгү яамызынга база билиг-мергежилим берип, үлүүм киирдим. Аңаа ажылдааным соонда республиканың Дээди Судунуң даргазынга 14 чыл бараан болдум. Оон 1998 чылдың январь айда хүндүлүг дыштанылгаже үндүм — деп, ол сактып чугаалады.

Кырган-авам, кырган-ачамның чы­лыг, чымчак, солун сактыышкыннарының соонда байырлажып турувуста, олар өске өрээлче киргеш, сымырашкан соонда, биске белек кылдыр акша сундулар. 

Анай-оол Дыытпаевич – профессионал юрист. Ол бистиң республикавыска суд, прокуратура, юстиция органнарын хөгжүдеринге, оларның ажыл-чорудулгазын чаарты тургузарынга, аныяк кадр­ларны өөредип, оларны деткииринге бодунуң амыдыралчы улуг арга-дуржулгазын киирген. Бодунуң төлептиг мөзү-бүдүжүн, энергиязын болгаш билиин чонунга, Тывазынга бараалгаткан.

Ооң хөй чылдар  дургузунда ак сеткилдиг, үре-түңнелдиг ажыл-херээ бедии-биле үнелеттинген. Аңаа «РФ-тиң алдарлыг юризи» деп хүндүлүг атты тывыскан. Ооң хөрээн ТР-ниң база «Улус­тарның найыралы» орденнери каастап чоруур. Ол Ленинчи юбилейлиг, «Күш-ажылдың хоочуну», Бүгү-делегейде сураглыг юрист Коннуң, РФ-тиң Юстиция яамы­зының 200 чыл юбилейинге турас­каал медальдары болгаш оон-даа өске шаңналдарның эдилекчизи. «Эки кылган ажыл – элеп читпес алдар» деп ханы уткалыг угаадыг бар. Анай-оол Дыытпаевичиниң ажылы, амыдыралы аңаа бүрүнү-биле дүгжүп турар.

Интернационалчы өг-бүлениң ээлери — ынакшылга шынчы, амыдыралга туруштуг, ажы-төлүнге үлегерлиг кижилер-дир. Ону оларның чурттап эрткен узун оруу, ажыл-херээ херечилеп турар. Оларның төлептиг болгаш бүдүштүг чоруу — өскелерге үлегер-чижек.

Бо чылын Анай-оол Дыытпаевич биле Капитолина Алексеевна Ховалыг­ларның аас-кежиктиг өг-бүлези бриллиант кудазын эрттиргеннер. Ынчангаш оларга ам-даа үр чыл кады чурттаарын, быжыг кадыкшылды, ак орукту йөрээп артым. Шаандагы үе-биле деңней көөр болза, бистиң кырган-ачавыс шүүгү албанының ноян эрге-дужаалынга ажылдап чораанын бодап келгеш, чоргаарланыр-дыр бис.

Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Чурукту хууда архивтен алган.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.